پایان نامه های روانشناسی
دانلود پایان نامه

.
کلید واژهها: کاربرد اینترنت، ساختار و ویژگی های خانواده، پیامدهای اجتماعی استفاده از اینترنت.
فهرست مطالب

فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- مقدمه 3
1-2- تعریف مساله و بیان نکات اصلی 4
1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش 9
1-4- اهداف تحقیق 12
فصل دوم: ادبیات و چارچوب نظری تحقیق
2-1- مقدمه 15
2-2- پیشینه مطالعاتی پژوهش 16
2-2-1- مطالعات خارجی 17
2-2-2- مطالعات داخلی: 20
2-3- مبانی نظری 22
2-3-1- انواع تئوری های مربوط به رسانه 24
2-3-1-1- تئوری تاثیر مستقیم 25
2-3-1-2- الگوی دو مرحله ای 25
2-3-1-3- استفاده و لذت 27
2-3-1-4- تئوری های ناظر بر تاثیرات فرهنگی 29
2-3-1-5- تئوری کشت 29
2-3-1-6-تنظیم دستور کار 30
2-3-1-7- فرضیه جایگزینی (جابجائی) 31
2-4- چارچوب نظری تحقیق 34
2-4-1- الگوی اوقات فراغت 38
2-4-2-پایگاه اقتصادی-اجتماعی 40
2-4-3- نظام قدرت درون خانواده 41
2-4-4-سرمایه فرهنگی خانواده 44
2-5- فرضیه های پژوهش: 46
فصل سوم: رو.ش شناسی
3-1- روش تحقیق و روش تجزیه و تحلیل داده ها 51
3-2- جامعه آماری 52
3-3- حجم نمونه 52
3-4- شیوه نمونه گیری 53
3-5- واحد نمونه 54
3-6- واحد تحلیل 54
3-7- تعریف مفهومی و عملیاتی متغیّرهای مورد بررسی 54
3-7-1- متغیر وابسته و تعریف مفهومی آن 55
3-7-1-1 نظام روابط اجتماعی درون خانواده 56
3-7-1-1-1 دایره و شدت (صمیمیت) روابط 56
3-6-1-2- میزان پایبندی به ارزش های خانوادگی 57
3-6-2- متغّیر واسط 58
3-6-3- متغّیرهای مستقل 59
3-6-3-1- پایگاه اقتصادی- اجتماعی 59
3-6-3-1-1- تحصیلات 60
3-6-3-1-2- وضعیّت اشتغال 60
3-6-3-1-3- مالکیّت مسکونی 61
3-6-3-2- نظام قدرت 61
3-6-3-3- سرمایه فرهنگی 63
3-6-3-4- الگوی اوقات فراغت 64
3-7- اعتبار و پایایی 66
فصل چهارم: یافته های تحقیق
4-1- مقدمه 69
4-2- آمار توصیفی 70
4-2-1- جداول یک بعدی مربوط به نتایج متغیرهای زمینه ای 70
4-2-2- جداول یک بعدی مربوط به متغیرهای اصلی 72
4-2-2-1- میزان استفاده از اینترنت در بین کاربران 72
4-2-2-2- ساعات استفاده از اینترنت 73
4-2-2-3- سرویس خدمات اینترنت 74
4-2-2-4- الگوی فراغت کاربران 74
4-2-2-5- نظام قدرت خانوادگی کاربران 75
4-2-2-6- سرمایه فرهنگی کاربران 76
4-2-2-7- پایگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران 76
4-2-2-8- نظام روابط درون خانواده کاربران 77
4-2-2-9- پایبندی به ارزشهای خانوادگی کاربران 77
4-2-2-10- بررسی وضعیت مجموعه فعالیت های فراغتی 78
4-3- تحلیل استنباطی 79
4-3-1- آزمون فرضیات تحقیق 79
4-3-1-1- فرضیه اول: 80
4-3-1-2- فرضیه دوم 82
4-3-1-3- فرضیه سوم 84
4-3-1-4- فرضیه چهارم 86
4-3-1-5- فرضیه پنجم 88
4-3-1-6- فرضیه ششم 90
4-3-1-7- فرضیه هفتم 91
4-3-1-8- فرضیه هشتم 93
4-3-2- آزمون مدل نظری تحقیق 95
4-3-2-1- مدل اول: متغیر وابسته: نظام روابط اجتماعی درون خانواده 95
3-3-2-2- مدل دوم: متغیر وابسته: پایبندی به ارزشهای خانوادگی 99
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
مقدمه 105
5-1- خلاصه یافته ها: 105
5-2- بحث و نتیجه گیری 108
5-3- محدودیتهای پژوهش 112
5-4- پیشنهادهای پژوهش 113
منابع و مآخذ 115
فهرست جداول
جدول 3- 1) تعداد بلوک ها و خانوارهای انتخابی در هر ناحیه متناسب با حجم ناحیه 54
جدول3-2) سطح سنجش متغیرهای مورد بررسی 55
جدول 3-3) عملیاتی کردن متغیر وابسته نظام روابط اجتماعی 57
جدول3-4) عملیاتی کردن متغیر وابسته میزان پایبندی به ارزشهای خانوادگی 58
جدول 3-5) عملیاتی کردن متغیر واسط میزان استفاده از اینترنت 59
جدول3-6) عملیاتی کردن متغیر مستقل پایگاه اقتصادی-اجتماعی 61
جدول3-7) عملیاتی کردن متغیر مستقل نظام قدرت درون خانواده 63
جدول3-8) عملیاتی کردن متغیر مستقل سرمایه فرهنگی 64
جدول3-9) عملیاتی کردن متغیر مستقل الگوی اوقات فراغت 65
جدول 3-10) میزان پایایی شاخص های تحقیق 66
جدول 4-1) توزیع مشخصات جمعیتی پاسخگویان 70
جدول 4-2) توزیع مشخصات جمعیتی پاسخگویان 71
جدول 4- 3) فراوانی و درصد میزان استفاده از اینترنت در بین کاربران 73
جدول 4- 4) فراوانی و درصد میزان ساعات استفاده از اینترنت 73
جدول 4- 5) فراوانی و درصد میزان استفاده از سرویس خدمات اینترنت 74
جدول 4- 6) فراوانی و درصد وضعیت الگوی فراغت کاربران 74
جدول 4- 7) فراوانی و درصد وضعیت نظام قدرت خانوادگی کاربران 75
جدول 4- 8) فراوانی و درصد وضعیت سرمایه فرهنگی کاربران 76
جدول 4- 9) فراوانی و درصد وضعیت پایگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران 77
جدول 4- 10) فراوانی و درصد وضعیت نظام روابط درون خانواده کاربران 77
جدول 4- 11) فراوانی و درصد وضعیت پایبندی به ارزش های خانوادگی کاربران 78
جدول 4- 12) فراوانی و درصد مجموعه فعالیت های فراغتی 79
جدول 4-13) نتایج مدل رگرسیونی: بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در کل جمعیت نمونه 80
جدول 4-14) دسته بندی افراد برحسب الگوی اوقات فراغت 81
جدول 4-15) نتایج آزمون رگرسیون: بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای الگوی فراغت فردمحور 81
جدول 4-16) نتایج آزمون رگرسیون: بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای الگوی فراغت جمع محور 82
جدول 4-17) نتایج مدل رگرسیونی: بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در کل جمعیت نمونه 83
جدول 4-18) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای الگوی فراغت فردمحور 84
جدول 4-19) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای الگوی فراغت جمع محور 84
جدول 4-20) دستهبندی افراد برحسب نوع نظام قدرت در خانواده 85
جدول 4-21) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با قدرت غیردموکراتیک 86
جدول4-22) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با قدرت دموکراتیک 86
جدول 4-23) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با قدرت غیردموکراتیک 87
جدول 4-24) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با قدرت دموکراتیک 87
جدول 4-25) دسته بندی افراد برحسب سرمایه فرهنگی 88
جدول 4-26) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با سرمایه فرهنگی پایین 89
جدول 4-27) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با سرمایه فرهنگی بالا 89
جدول 4-28) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با سرمایه فرهنگی پایین 90
جدول 4-29) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با سرمایه فرهنگی بالا 91
جدول 4-30) دستهبندی افراد برحسب پایگاه اقتصادی اجتماعی 92
جدول 4-31) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین 92
جدول 4-32) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر روابط اجتماعی در بین افراد دارای خانواده با پایگاه اقتصادی اجتماعی بالا 93
جدول 4-33) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین 94
جدول 4-34) بررسی تاثیر استفاده از اینترنت بر پایبندی به ارزش های خانوادگی در بین افراد دارای خانواده با پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین 94
جدول 4-35) شاخص های برازش مدل اول تحقیق (متغیر وابسته: روابط اجتماعی درون خانواده) 97
جدول 4-36) اثرات مستقیم، غیر مستقیم و کل متغیرهای مستقل بر متغیر روابط اجتماعی 99
جدول 4-37) شاخص های برازش مدل دوم تحقیق (متغیر وابسته نهایی: پایبندی به ارزش های خانوادگی) 100
جدول 4-38) اثرات مستقیم، غیر مستقیم و کل متغیرهای مستقل بر متغیر پایبندی به ارزش های خانوادگی 101
فهرست اشکال
شکل 2-1) مدل مفهومی تحقیق 47
شکل 1. مدل تحقیق، آزمون شده توسط نرمافزار Amos (متغیر وابسته: نظام روابط اجتماعی درون خانواده) 96
شکل 4-2) مدل اول تحقیق پس از حذف مسیرهای غیرمعنادار 98
شکل 3. مدل تحقیق، آزمون شده توسط نرمافزار Amos (متغیر وابسته: پایبندی به ارزشهای خانوادگی) 99
شکل 4-4) مدل تحقیق پس از حذف مسیرهای غیرمعنادار (متغیر وابسته: پایبندی به ارزشهای خانوادگی) 100

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
به علت تغیر و تحولات بسیار عظیم علمی-تکنولوژیکی، جهان حاضر دچار دگرگونیهای بسیاری شده است و این دگرگونیها در همه زمینه های زندگی بشر تأثیرگذار بوده است به گونهای که جهان تحت تأثیر این تحولات شکل جدیدی به خود گرفته است. اینترنت یکی از پدیدههایی است که بر این تغییر جهان تأثیرگذار بوده است. تعداد استفادهکنندگان از آن به سرعت در حال رشد و گسترش میباشد و بررسی اثرات آن توجه بسیاری از صاحبنظران به ویژه جامعهشناسان و متخصصان علوم اجتماعی را به خود جلب کرده است. جامعهشناسان تأثیر رسانه ها بخصوص اینترنت را واقعیتی کاملا تازه می دانند که در نتیجه انقلاب اطلاعاتی و توسعه اجتماعی و اقتصادی جهان امروز پدید آمده است. امروزه بررسی تاثیرات اینترنت از چنان اهمیتی برخوردار شده است که کارشناسان پژوهشهای بسیاری را به این مقوله اختصاص دادهاند.
بررسی اثرات اینترنت به عرضه تئوریهای اولیه در خصوص تاثیرگذاری رسانه ها بر مخاطبان بر میگردد. تئوریهای اولیه در ابتدا فرض را بر این میگذاشتند که مخاطبان به سادگی تحت تأثیر رسانه قرار میگیرند و معتقد بودند رابطه مستقیمی بین آنچه مردم دریافت میکنند با دانش، طرز فکر و رفتار آنها وجود دارد اما به تدریج این فکر که مخاطبان آدمهای منفعلی هستند کنار گذاشته شد و این ایده رواج یافت که مخاطبان دارای استقلال و خودمختاری هستند.
مطالعه پژوهشهای انجام شده داخلی و خارجی موید آن است که جامعه علمی در تحلیل بررسی اثرات اینترنت از بررسی نقش و ساختار خانواده در بروز پیامدهای اجتماعی آن غفلت نموده است و به نتایج پژوهشهای انجام شده نمیتوان اکتفا نمود. پژوهشهای فوق پیرامون تاثیرات اینترنت مدعی هستند که اینترنت فعال و تأثیرگذار بر جامعه و خانواده میباشد. مروری کوتاه بر متون علمی موجود نشان میدهد که پژوهشهای انجامشده در ایران با تکیه بر نظریات ارتباط جمعی، پویایی گروه ها، کنش ارتباطی هابرماس، نظریه کلی و ولخارت و یا کارکرد خانواده به بررسی اثرات اینترنت پرداختهاند که این پژوهشها پاسخگوی اهداف پژوهش مذکور یعنی بررسی ارتباط میان بروز هر یک از پیامدهای ناشی از استفاده اینترنت با نقش و ساختار خانوادگی فرد نمیباشد. در حالیکه پژوهش پیش رو میخواهد با بررسی نقش فعال خانواده این موضوع را تحلیل کند که خانواده مجموعهای یکدست و منفعل نمی باشد.
1-2- تعریف مساله و بیان نکات اصلی
در دهه های اخیر شاهد تحولات سریع و گستردهای در تمامی ابعاد زندگی اجتماعی بودهایم. این دگرگونیها تحت تاثیر عوامل متعددی به وقوع پیوسته، که رسانه ها را میتوان از جمله آنها دانست. رسانه میتواند باعث تقویت برخی از ارزشهای اجتماعی و از سوی دیگر باعث تضعیف آنها و صرف بخش از اوقاتفراغت شود. اینترنت به عنوان نسل جدید رسانه های دیجیتال به خودی خود ابزاری بیطرف و دارای کارکردهائی وسیع است، به تولید علم کمک می کند، آموزش را آسان و اوقات فراغت را پر میکند، ارتباطات اجتماعی و انسانی را توسعه می بخشد و عملا یک رسانه چند منظوره است.
آوایل دهه 90م، آغاز حرکت ایران برای پیوستن به خیل کشورهای متصل به شبکه های جهانی بوده است. اما رشد و گسترش سریع و شتابدار مصرف اینترنت در ایران از سال 1995م، شروع شد که در این زمان تعداد کل کاربران اینترنت در جهان 26 میلیون نفر برآورد شده است (بوربور:1383). بر اساس نتایج آمارگیری از کاربران اینترنت در سال 1389ه.ش که توسط مرکز آمار ایران انتشار یافته است” از مجموع3/20 میلیون خانوار کشور، در حدود3/4 میلیون خانوار (4/21 درصد) در محل سکونت به اینترنت دسترسی داشته اند”.(مرکزآمار ایران، 1390)
پس از گسترش استفاده از اینترنت، همچون سایر رسانه های ارتباطی مطالعاتی توسط دانشمندان و پژوهشگران علوم مختلف به خصوص پژوهشگران رشته جامعهشناسی در جهان و ایران پیرامون میزان، نوع، گسترهی نفوذ و کاربرد اینترنت صورت گرفت. از سنت های مطالعاتی شکل گرفته در جهان و ایران می توان به موضوع تاثیر اینترنت بر امنیتاجتماعی، بهداشت و سلامت روانی فرد، حضور در شبکه های اجتماعی و غیره اشاره کرد.
بررسی ها (کفاشی 1389) نشان میدهد که رابطه معنیدار و معکوسی بین متغیر های مستقل شامل دسترسی دانشجویان به اینترنت، استفاده بیشتر دانشجویان از اینترنت، میزان وابستگی آنها به اینترنت، محیط تعاملی اینترنت، فضای صمیمیت، روابط احساسی، وارد شدن دانشجویان در بحث و مناظره گروهی، پذیرفته شدن آنها در محیط تعاملی اینترنتی، احساس رضایتشان از گمنام بودن در اینترنت، میزان اطلاع خانواده در مورد استفاده فرزندان از محیط های اینترنتی با متغیر وابسته ارزش های خانواده وجود دارد. وی به منظور بررسی تاثیر اینترنت، از نظریات ارتباط جمعی، پویایی گروه ها و کنش ارتباطی هابرماس استفاده نموده است و نشان میدهد که اینترنت بر ارزشهای خانواده تاثیر منفی دارد.
در ایران یکی از برنامههای پژوهشی که پس از گسترش استفاده از اینترنت شکل گرفته است مطالعاتی است که در سه حوزه روابطاجتماعی، ارزشهایاجتماعی و اوقاتفراغت به بررسی پیامدهای کاربرد اجتماعی اینترنت پرداخته است. در حوزه ارزشهای اجتماعی می توان به مطالعات انجام شده توسط جوادی(1383) وکفاشی(1389) تحت عنوان “تاثیرات اینترنت بر نظام ارزشهای خانواده” اشاره نمود. در حوزه روابطاجتماعی نیز به مطالعات انجام شده توسط شیخ انصاری(1388) “اثر اینترنت بر روابط اجتماعی و فرهنگینوجوانان در شهر تهران” ، محسنی، دوران و سهرابی حقیقت (1385)” بررسی اثرات استفاده از اینترنت بر انزوایاجتماعی”و دوران(1382) “تاثیر فضای سایبرنتیک بر هویت اجتماعی” اشاره نمود. در حوزه اوقاتفراغت هم به مطالعات انجام شده توسط پاکسرشت (1386) “مصرف اینترنت در سبکهای فراغتی جوانان تهران”و بابائی(1384) “الگوی خانواده و سبکفراغتی جنسیتی در تهران” آذر نیا (1383) ” بررسی نحوه کاربرد اینترنت نزد جوانان مشهد” اشاره نمود.
از جمله مطالعاتی که در کشورهای خارجی صورت گرفته میتوان به مطالعات جنیسولاک و همکاران ،کاورسبرامانیم و گلوریالین(2007)، داون اندرسون و همکاران (2010م.) و هومولورا وگانس(1989م.) پیرامون روابط نوجوانان در اینترنت، مطالعات مایکل فلمینگ و همکاران (2006) در زمینه امنیت در فضای مجازی، زی هو و جاناتان جی (2001) تاثیر اینترنت بر زمینه اجتماعی و روبرتکراوت و همکارانش(96-1995) که به بررسی تاثیراتاجتماعی اینترنت پرداخته اند اشاره نمود.
تاثیرگذاری رسانه به طورکلی و اینترنت به طور خاص بر مخاطبان بسیار پیچیده است. این پژوهشها اینترنت را واجد اثرگذاری میدانند و نقش ساختار و ویژگیهای خانواده در پذیرش و استفاده از اینترنت توسط اعضای خانواده را نادیده گرفتهاند. نقد اصلی بر مطالعات قبلی آن است که مطالعات پیشین بر این پیش فرض استوارند که خانواده مجموعهای یکدست و منفعل در برابر اینترنت است و از تاثیرگذاری نقش و ساختار خانواده غفلت ورزیدهاند. آنها به بستر شرایطاجتماعی و ارزشهای خانواده توجه نمیکنند. در این مجموعه پژوهشها خانواده مجموعهای یکدست و منفعل در برابر اینترنت فرض میشود. این مطالعات دچار جبرگرایی تکنولوژیک هستند، همچنین در این مطالعات مکانیسم های تاثیر روشن نمیباشد و به نقش خانواده در پذیرش اینترنت و الگوهای استفاده از اینترنت توسط خانواده توجه نشده است.
کنشگر بر اساس نظامارزشی، باورهای خانواده و نقش اجتماعی خویش در انتخاب پیام آزادی عمل دارد. کنشگر بر پایه نظام ارزشها یا نظامقدرت در خانواده، سرمایه فرهنگی خانواده، الگوی اوقات فراغت و … می تواند از بسیاری سایتها و برنامههای خاص در اینترنت استفاده نماید. در واقع، کنشگر بر اساس ساختار خانواده و نقشی که در نظام خانواده دارد دست به انتخاب میزند. پژوهشهای پیشین فرایند پیچیده ارتباطات و نحوهی تاثیر و نفوذ اینترنت را بیش از حد ساده میپندارند و از نقش موثر والدین، نخبگان فکری و ارزشهایاجتماعی در انتخاب نوع رسانه و پیام غفلت میکنند. این پژوهشها نمیتوانند توضیح دهند که چرا در یک خانواده مردسالار تاثیرپذیری از اینترنت در بین فرزندان پسر و دختر متفاوت است حتی گاهی به دلیل جایگاه برتر پسر بزرگتر یا تک پسر بودن خانواده امکان دسترسی بیشتر به اینترنت برای او را فراهم میآورد و همین موضوع باعث می شود نوع تاثیر در بین فرزندان خانواده متفاوت باشد. بنابراین، مسأله حایز اهمیت این است که به تحلیل بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت در ارتباط با مقولهی نقش ساختار و ویژگیهای خانواده پرداخته شود، زیرا کموکیف روابط قدرت در درون خانواده ها، سرمایه فرهنگی خانواده و الگوی اوقات فراغت اعضای خانواده بر نگرش آنها به حضور در فعالیتهای اجتماعی تأثیرگذار است.
رشد سریع کاربران اینترنت، لزوم بررسی نقش ساختار و ویژگیهای خانواده در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت اعضای خانواده را نمایان میکند و برای محققان علوماجتماعی فرصتی یگانه فراهم آورده است تا در مورد گسترش تکنولوژی و اثرات رسانه ها به تحقیق و پژوهش بپردازند. خانواده یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی تاثیرگذار بر فرایند اجتماعی شدن فرد است.
در علم جامعهشناسی، خانواده کوچکترین و بنیادیترین گروه اجتماعی است که در شکل بنیادین خود از یک زن و مرد و فرزندان آنها تشکیل میشود و شکل، نوع و حدود روابط بین افراد هر خانواده، ساختار آن خانواده را میسازد. شواهد نشان میدهد که چگونه تغیر شرایط اقتصادی، ارزشهای فرهنگی و باورها به تغییر روابط و ارزشهای درون خانواده منجر می شود. (اینگلهارت 1372؛ شکوری و آزاد ارمکی 1381)
در تعریف رایج، خانواده را نه بر اساس کارکرد بلکه بر اساس ساختار آن (که عبارت است از کلیه روابط بین اعضا) در نظر میگیرند.(ندویسی و کو 2006) ساختار و ویژگیهای خانواده دارای ابعاد متعددی است که در تحقیق پیش رو تنها نظام قدرت، سرمایه فرهنگی، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، الگوی اوقات فراغت خانوادگی کاربران، مورد پژوهش و بررسی قرار خواهد گرفت. در جامعه ایران از دیرباز نهاد خانواده اولین و مهمترین بستر اجتماعی‌شدن فرد و فراگیری آموزه‌ها ،ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی بوده و هست (طایفی،1383). نظریه های جامعهپذیری، بر این باورند که افراد به عنوان کنشگراناجتماعی رفتار خود را مطابق با خواست عوامل اجتماعیکردن، بویژه خانواده شکل داده و هدایت میکنند در واقع ارزشها و هنجارها چگونگی رفتار فرد را شکل داده و رهبری میکند. آزادی فرد در حدودی است که می تواند خود را با معیارها و موازین اجتماعی انطباق داده و طبق آنها رفتار کند. انتقال ارزشها و هنجارها و درونیکردن آنها در فرد (عمدتا از طریق خانواده) عامل مهمی در انگیزش رفتار اجتماعی فرد به حساب می آید (روشه1376:ص190).
اما به دلیل ساختار ویژه خانواده در ایران و روابط خاص عاطفی و عدم استقلال مالی فرزندان از والدین، فرزندان عموما در سنین بالا همچنان به خانواده وابسته هستند. این وابستگی فرزندان به والدین و نظام روابط قدرت در خانواده بر نحوه تعامل اعضای خانواده با رسانه (اینترنت) بسیار موثر است. درکشور ما دو بخش سنتی و مدرن در کنار یکدیگر دیده میشود، یعنی به همان اندازه که تفاوتهای وسیعی در خانواده های با گرایشهای مذهبی وجود دارد، در خانواده های بیتفاوت و یا با گرایش کمتر به مذهب هم، تفاوتها گسترده است. خانواده ایرانی اصول و مفاهیمی از سنت را هنوز یدک میکشد، و از آن طرف، خود را در مسیر مدرنیته قرار داده است. اگرچه این دوگانگی همیشه مستلزم تقابل نیست ولی عدم شفافسازی این وضعیت، تقابلهای جدی را به وجود آورده و خواهد آورد. مفاهیمی مانند فامیل، محرم و نامحرم، تعصب و غیرت، فرمانبری یا احترام به بزرگترها، آبرو و حیثیت خانوادگی و غیره، به دلیل شرایط یاد شده، در خانواده های مختلف، معانی و تعبیرهای متفاوتی پیدا کردهاند. در چنین وضعیتی ورود و استفاده از رسانهای چون اینترنت در خانواده به ساختار، جایگاه و نقش کنشگران در خانواده بستگی تام دارد.
اما اینکه ساختار خانواده چگونه اجازه استفاده از آن را فراهم میآورد و نقش کنشگران در استفاده از آن به چه نحوی باشد حائز اهمیت است (تعامل بین خانواده و اینترنت). در واقع، سوال اصلی این است که ویژگیها و مشخصات خانواده چگونه بر میزان و نوع استفاده از اینترنت تاثیر می گذارد؟ آیا روابط اجتماعی یا الگوی اوقاتفراغت بر میزان و نوع استفاده از اینترنت موثر است؟
هرچند که در همه جوامع با نهاد خانواده رو به رو هستیم لیکن در هر جامعهای، خانواده ها دارای ساختار و ویژگیهای خاص خود هستند. بنابراین مسئله اصلی پژوهش حاضر بررسی نقش ساختار و ویژگی های خانواده در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت در منطقه چهار تهران است.
1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
بطور کلی، جامعهشناسی از بدو تولد تلاش خود را مصروف آن داشته تا روابط و ارتباطات میان انسانها را در دوران جدید مورد مطالعه و بررسی نماید و نقش تحولات جدید و پیدایش تکنولوژیها، شهرنشینیها و بوروکراسی را بر زندگی اجتماعی مورد مداقه قرار دهد. زندگی اجتماعی همان روابط و ارتباطات میان انسانهاست. اصولا اجتماع چیزی بیشتر از علقهها و تعهدات مشترک نسبتا پایدار بین افراد با پشتوانه تعاملاتی گرم نیست (چلبی:1375،67).
بیش از چهل سال از تولد اینترنت، بزرگترین شبکه کامپیوتری جهان یا شبکه شبکه ها میگذرد. راه اندازی شبکه کامپیوتری آژانس پروژه های پژوهشی پیشرفته وابسته به صنایع دفاع آمریکا در دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس به سال 1969(با چهار دستگاه کامپیوتر میزبان و در بحبوبه جنگ سرد) آغاز راه بود (لینز،2002). راهی که دو دهه بعد به سال 1989 با رشدی نجومی بالغ بر یکصد هزار میزبان داشت. دو سال بعد 1991 مصادف با تولد تور جهانگستر مرز 700 هزار میزبان را با چهارده میلیون کاربر درنوردید (کرف،2002). به هر ترتیب تعداد کل استفاده کنندگان از اینترنت بطور روزافزونی در حال رشد و گسترش است، به طوری که در سال 1999، 249 میلیون نفر استفاده کننده بودند و این میزان 12درصد در ماه در حال افزایش است. (مولر،1999). در سال 2002 میلادی به 490 میلیون نفر رسیده و در سال 2005 میلادی 765 میلیون نفر برآورد کردهاند (گامرسنت، 2002).
کوفی عنان دبیرکل سابق سازمان ملل متحد پیرامون سرعت گسترش اینترنت بیان میدارد: مایلم توجه همه را به تحولی جلب کنم که هم اکنون دگرگونی زندگی اجتماعی و سیاسی را شروع کرده است: با انقلاب دیجیتال، تحولات بنیادینی در مخابرات و صنایع اطلاع رسانی روی میدهد. آن هم با سرعتی نزدیک به سرعت نور، 31 سال طول کشید تا رادیو در دسترس50 میلیون نفر قرار گیرد و 13سال برای تلویزیون. اما همین تعداد از انسانها فقط ظرف چهار سال اینترنت را به خدمت گرفتند. در سال 1993 در شبکه جهانی 50 صفحه وجود داشت اما امروزه بیش از 50 میلیون صفحه وجود دارد. فقط در سال 1998 حدود 143 میلیون نفر به اینترنت وصل شدند در سال 2001 تعداد کاربران اینترنت به 700 میلیون میرسد. در حال حاضر حجم اطلاعات موجود تنها در صفحات وب بیش از یک میلیارد صفحه است و این میزان با سرعت زیاد روز به روز در حال افزایش است. اینترنت امروز بیش از هر وسیله ارتباطی دیگر که بشر اختراع کرده است متقاضی دارد (کوفی عنان 1380:65به نقل از حقگویی،1387).
بر اساس نتایج آمارگیری از کاربران اینترنت در سال 1389ه.ش که توسط مرکز آمار ایران انتشار یافته است “از مجموع3/20میلیون خانوار کشور، در حدود 3/4میلیون خانوار (4/21 درصد) در محل سکونت به اینترنت دسترسی داشتهاند. مقایسه نتایج طرح مزبور با نتایج متناظر دوره قبل در سال 1387ه.ش نشان میدهد که سهم خانوارهای دارای دسترسی به اینترنت در محل سکونت2/3 درصد افزایش یافته است و از مجموع جمعیت کشور، حدود 11 میلیون نفر کاربر اینترنت بودهاند. ازکل کاربران اینترنت کشور، 2/75 درصد حداقل در محل سکونت از اینترنت استفاده کردهاند. همان گونه که ملاحظه میشود گسترش شبکه های کامپیوتری، با توجه به رشد جمعیت جوان کشور و نیز تحولات ساختاری که در لایه های زیرین اجتماع اتفاق افتاده است (نظیر گسترش آموزش و آموزش عالی)، افزایش سطوح مشارکت اجتماعی و همچنین رشد اینترنت، لزوم تحقیق در آثار و پیامدهای این ابزار تکنولوژیک را آشکار و مهم میسازد و این واقعیت که 2/35 درصد خانوارها دارای رایانه و 4/21 درصد خانوارها (3/4 میلیون خانوار) در محل سکونت خود به اینترنت دسترسی دارند بر اهمیت و ضرورت تحقیق و پژوهش در خصوص بررسی نقش ساختار و ویژگیهای خانواده در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت میافزاید. با توجه به داده های فوق پیرامون گسترش روزافزون استفاده اعضای خانواده از اینترنت بررسی نقش ساختار و ویژگیهای خانواده از اهمیت بالائی برخوردار است.
خانواده از جایگاه بالائی در حیات اجتماعی برخوردار است از یک سو نخستین گروهی است که از آن برمیخیزیم و در درون آن با دنیا آشنا می شویم و از سوی دیگر، بیشترین تأثیر را بر فرزندان وارد میسازد و این تأثیر تا پایان حیات پایایی دارد. سوم آن که از روزنه حیات اجتماعی هرگز جامعهای به سلامت دست نمییابد، مگر آن که از خانوادههایی سالم برخوردار باشد و از طرف دیگر، افرادی که در اجتماع فعالیت دارند، با توجه به نوع، نقش، ساختار و ویژگیهای خانواده، حضور متفاوتی در عرصه-های اجتماعی از خود نشان میدهند که نشان دهندهی جایگاه تأثیرگذار خانواده در این زمینه است. در واقع میتوان خانواده را مهمترین عامل نفوذ ارزشها و هنجارهای جامعه در شخصیت افراد دانست.
انتقال ارزشهای مثبت به نسل پس از خود، بروز رفتارهای اجتماعی از سوی آنان و تنظیم اوقات فراغت اعضای خانواده از مسئولیتهای مهم خانوادهاست. گروهی از پژوهشگران معتقدند فضای مجازی به تدریج جایگزین روابط واقعی انسانها در زندگی روزمره میشود زیرا اینترنت ابزاری است که از طریق فراهم آوردن فضای مجازی برای ایجاد رابطه، افراد را از دردسر روبرو شدن با دیگران و قرار گرفتن در وضعیت جهان واقعی رها میسازد. برخی از پژوهشگران نیز معتقدند استفاده از اینترنت موجب تضعیف روابط خانوادگی میشود و میزان ارتباط و وابستگی افراد کاهش می یابد علاقه ها بین افراد کم شده و احساس تعلقات کاهش می یابد، در واقع سردی و بی مسئولیتی در بین روابط افراد تجلی می یابد و کاهش تعاملات خانوادگی می تواند بر تعاملات اجتماعی بیرون از خانه افراد نیز تاثیر بگذارد. از آنجائی که این افراد اجتماعی شدن را در خانواده تمرین نمی کنند و در نتیجه نحوه ارتباط گرفتن با دیگران را ناقص میآموزند همین امر میتواند بر روابط اجتماعی آنان تاثیر سوء بگذارد. بر اساس نتایج تحقیق رابرت کراوت ، استفادۀ بیشتر از اینترنت با پیامدهای کاهش ارتباطات خانوادگی همراه بود، همچنین گزارش شده است افرادی که از اینترنت بیشتر استفاده کردهاند، تنهایی آنها افزایش یافته است ( اسلوین،1380 :ص152).
1-4- اهداف تحقیق
ساختار و ویژگیهای خانواده ابعاد وسیعی را شامل میشود اما بررسی گسترده نقش تمامی انواع ساختار و ویژگی های خانواده و همچنین کلیهی پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت در قالب یک پایان نامه دانشجویی امکانپذیر نمیباشد. بنابراین در این پژوهش تنها چهار بعد از انواع ساختار و ویژگیهای خانواده و دو پیامداجتماعی ناشی از استفاده اینترنت در زندگی کاربران که به نظر پژوهشگر از اهمیت بیشتری برخوردار است مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
هدف کلی پژوهش:
بررسی ارتباط میان بروز هر یک از پیامدهای ناشی از استفاده اینترنت با ابعاد مختلف ساختار خانوادگی فرد
اهداف جزئی:
1. بررسی تاثیر نظام قدرت خانواده بر بروز تاثیرات اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت.
2. بررسی تاثیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده بر بروز تاثیرات اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت.
3. بررسی تاثیر سرمایه فرهنگی بر بروز تاثیرات اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت.
4. بررسی تاثیر ساختار الگوی اوقاتفراغت خانواده بر بروز تاثیراتاجتماعی ناشی ازکاربرد اینترنت.

فصل دوم
ادبیات و چارچوب نظری تحقیق

2-1- مقدمه
پیدایش و گسترش ارتباطات اینترنتی به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای تکنولوژیکی جدید بشر امروزی، معنایی تازه و متفاوت به رسانه داده است و سبب خلق تعاملات نویناجتماعی و دگرگونی ارتباطات سنتی و اثرگذاری رسانه ها شده است. اینترنت رسانهای است که به لحاظ محتوی، ذات و حتی به لحاظ شکلی تفاوتهای آشکاری با رسانه های پیش از خود دارد. این که اینترنت از ابتدای پیدایش خود، بسیار سریعتر از رسانه های قبل از خود در دنیا رواج یافت به دلیل همین نوع تفاوتهاست. گسترش سریع اینترنت باعث شد است که در سالهای اخیر تحقیقات گسترده ای در مورد اثرات و کاربردهای آن انجام شود.
برخی معتقدند پیدایی ارتباطات کامپیوتری همانند ظهور و فراگیری رسانه های ارتباطی گذشته، بحثها و تحقیقات متعددی را بر سر آثار فردی و بویژه اجتماعی، آثار سطحی، زودگذر و یا عمقی و دیرپای آن، برای نشان دادن آثار (مثبت و منفی) آن به راه انداخته است. گروهی از جامعهشناسان بیم آن دارند که گسترش فناوری اینترنت به انزوا و انفراد اجتماعی روز افزون منجر شود. آنها می گویند، یکی از آثار و عواقب دسترسی فزاینده به اینترنت در خانوارها این است که مردم “اوقات مفید” خود را کمتر با خانواده و دوستان میگذرانند (گیدنز؛683،1388) اما برخی دیگر با این استدلال که از سویی تعامل در فضای سایبرنتیک با در هم شکستن مرزهای مرسوم گروهی و متعاقب آن تغیر در برجستگی نسبی نیاز به تشابه و تمایز، بیشترین تاثیر را بر هویت اجتماعی طرفهای تعامل میگذارد و از سوی دیگر، گمنامی و یا جعل نام به معنای پنهان داشتن هویت که در فضای سایبرنتیک امری ممکن و معمول است، بر روشنی و اهمیت مرزبندیهای گروهی و در نتیجه معنای هویتاجتماعی تاثیر دارد(جونز. ایکس.وی ،1998). برآثار جدی و قابل تامل و تحقیق ارتباطات کامپیوتری بر هویت افراد تاکید دارند (دوران1381:5). همانگونه که مشاهده گردید به دلیل جوان بودن این رسانه هنوز بر سر اثرات مثبت و منفی آن توافقی حاصل نشده و نظرات مختلفی در مورد اینترنت وجود دارد. گروهی آن را سودآور و تعاملی و گروهی دیگر، آن را تولید کنندهای کاذب، حتی سرکوبگر و مخرب میدانند. اما ملاحظه میگردد که اینترنت با ابزارهایی چون پست الکترونیک(ایمیل)، تویتر، فیس بوک، وی چت و غیره امکان به اشتراک گذاری تجربیات مشترک استفادهکنندگان را فراهم میآورد و طرفین بدون اینکه همدیگر را ببینند، در فضایی مجازی به تعامل میپردازند. اینک این پرسش مطرح است که آیا ساختار خانواده میتواند بر اثرگذاری اجتماعی اینترنت موثر باشد. آیا اینترنت در ساختار خانواده های متفاوت آثار اجتماعی متفاوتی بر جای میگذارد؟ البته فقدان ادبیات پژوهش درباره تاثیر اینترنت بر خانواده، غالبا شاهدی برای بیتوجهی در اینباره عنوان میگردد اما دلیل اصلی دیگر عدم توجه به نقش، ساختار و ویژگی های متفاوت خانوادههاست.

2-2- پیشینه مطالعاتی پژوهش
از زمان تولد وسایل ارتباط جمعی تا کنون تحقیقات زیادی در عرصه تاثیر گذاری رسانه ها، نقش مخاطبان در برابر رسانه، آسیب های رسانه، رسانه ها و چالش های پیش رو ، جامعه و رسانه و غیره انجام شده است. مطالعه تاثیر رسانه ها بر مخاطبان، فعالترین عرصهی تحقیقات در مطالعات رسانهای بوده است و بیشترین اطلاعات نیز در این زمینه جمعآوری شده است. تولد هر رسانه جدید با ترس و نگرانی از قدرت مخرب آن بر مخاطبان همراه بوده و کار به جایی رسیده است که در موارد متعددی رسانه ها به عنوان عوامل دردسرساز جوامع معرفی شدهاند. تحقیقات اولیه در مورد تاثیر رسانه ها به طور ضمنی از برداشتی منفی از اثر مخرب رسانه ها بر جامعه حکایت داشت. اما به تدریج دیدگاه ها تغیر یافت و اینک موضوع تاثیر رسانه ها بر مردم بصورت نحوهی رفتار مردم با رسانه ها مطرح شده است. به عبارت دیگر، به تدریج از الگوی تاثیر مستقیم به سمت الگویی حرکت شده است که در آن قدرت بیشتری به مخاطب داده میشود و مخاطب میتواند پیام رسانهای را مطابق با دیدگاه ها و پس زمینه اجتماعی خود درک و تفسیر کند (ویلیامز،1386:ص187).
اما بررسی اثرات کامپیوتر به طور خاص به دههی 80 میلادی و گسترش استفاده از اینترنت و ایمیل مربوط میشود و تحقیقات متعددی را بر سر آثار فردی و بویژه اجتماعی، آثار سطحی و زودگذر و یا عمقی و دیر پای آن، و برای نشان دادن آثار مثبت ومنفی آن به راه انداخت. اعتیاد اینترنتی، جرایم اینترنتی، اینترنت و بحران هویت، امنیت در اینترنت و غیره از جمله تحقیقات انجام شده در حوزه اثرگذاری اینترنت می باشد.
2-2-1- مطالعات خارجی
نگاهی اجمالی به پژوهشهای انجام شده در خارج از کشور ضمن گشودن چشماندازی گستردهتر درباره مسئله مورد پژوهش میتواند ما را با عوامل موثر دیگر در زمینه اینترنت و آثار اجتماعی آن آشنا کند. از جمله متفکرینی که در این عرصه فعالیت نمودند میتوان به داوناندرسون و همکاران (2010)، مایکل فلمینگ و همکاران(2006)، کاورسبرامانیم وگلوریالین (2007)، زی هو و جاناتان جی (2001)، روبرت کراوت و همکارانش (96-1995)، هومولورا وگانس(1989)، اشاره کرد.
در زمینه امنیت در فضای مجازی نتایج مطالعات انجام گرفته، بیشتر مؤید آن است که خانواده ها نمی توانند با فیلترینگ سد راه فرزندان باشند و والدین باید مساله امنیت در اینترنت را به آنان آموزش دهند. مایکل فلمینگ و همکاران (2006) مدعیاند فیلتر کردن اینترنت توسط والدین، موجب نمی شود که نوجوانان در معرض موارد نامناسب و رفتارهای خطرناک آنلاین نباشند. در عین حال به عقیدهی (میشل ، فینکلور و ولک ،2001؛ اسمیت ،2004) شکی نیست که اتاق های گفتگو (چت روم) میتواند مکانهای خطرناکی باشد که با نظارت مناسب میتواند به محلی برای تعامل اجتماعی نوجوانانی تبدیل شوند که تنها هستند و آنهایی که حس میکنند از سوی والدین یا دوستان نزدیکشان حمایت کافی را دریافت نمیکنند. در پژوهشی با عنوان”استفاده نوجوانان از وبلاگ: مخاطره آمیز یا محافظ؟” توسط داوناندرسون و همکاران (2010م.) یافتهها نشان میدهد که کاربری نوجوانان از وبلاگ فعالیتی متناسب با سن و مثبت است. در این نمونه نوجوانان از وبلاگ برای برقراری ارتباط با دوستان، ایجاد شبکههایاجتماعی و به اشتراکگذاری تازه ها در مورد فعالیتهای مختلفی استفاده کردهاند که به نفع جامعه است. پژوهش انجام شده توسط هومولورا وگانس (1989م.) تحت عنوان گرایش و جهتگیری دانشآموزان دبیرستانی به سوی کشمکش های خانوادگی را مورد بررسی قرار دادند. در این پژوهش ارتباط دانشآموزان با والدینشان شامل برخوردهای آنها، تاثیر اجتماعی محیط خانواده بر طرز تلقی و رفتار آنها بررسی شد. یافتههای این تحقیق مفهوم رایج شکاف نسلی یا جوانی به عنوان دوران طغیان را تائید نمیکند و اکثریت دانش آموزان جهتگیری مثبتی نسبت به والدینشان داشتند و این امر بخصوص در مورد دانش آموزان صدق میکند که در طرز تلقی خود نسبت به کار مدرسه و حرفه آیندهشان هدف گراتر بودند.
در زمینه روابط نوجوانان در اینترنت یافته ها مؤید آن است دوستیهای اینترنتی نسبتا رایج هستند و این دوستیها تمایل دارند که به زندگی واقعی نفوذ کنند. جنیسولاک و همکاران بر پایه یافتههای مطالعات خود اعلام کردند بهتر است به روابط آنلاین از دیده بخش جدایی ناپذیری از زندگی نوجوانان نگاه شود تا جنبهای جدا شده از آنها تا بتوانیم از جنبههای خطرناک آن جلوگیری کنیم. اما نتایج تحقیقات (کاورسبرامانیم و گلوریالین ) که تحت عنوان “نوجوانان در شبکه: کاربری اینترنت و بهزیستی” صورت گرفته نشان می دهد که تعاملات و کاربری نوجوانان از اینترنت احتمال زیادی دارد که نسبت به کاربری محققهای بالغ متفاوت باشد. نتایج پژوهش این فرضیه که “در ارتباط بین کاربری اینترنت و بهزیستی، تفاوت جنسیتی وجود ندارد” را تائید میکند و دلیل آن می تواند عدم تفاوت جنسی در دسترسی و کاربری اینترنت در نمونه گیری باشد.
در مورد تاثیرات اجتماعی اینترنت روبرتکراوت و همکارانش (96-1995) در یک تحقیق طولی تاثیر روانشناختی و اجتماعی اینترنت را سنجیده و نتیجه میگیرند استفاده غالب از اینترنت در منزل برای ارتباط بین شخصی بوده لیکن این امر نباید به یکی انگاشتن تعاملات و روابط بر روی اینترنت با روابط و تعاملات سنتی منجر گردد. اما زیهو و جاناتانجی (2001) تاثیر اینترنت را در زمینه اجتماعی از سه بعد کارکرد خانواده فعالیت های اوقاتفراغت، آزادیهای مدنی و پنهانکاری مورد بررسی قرار دادهاند و مدعیاند در مورد کارکرد خانواده، فعالیت با اعضای خانواده است که بین استفاده کنندگان و عدم استفاده کنندگان تفاوت معنیداری بوجود میآورد. در مورد اوقاتفراغت سه متغیر از پنج متغیر که مربوط به روزنامهخواندن، گوشدادن به رادیو و تلویزیون، ارتباط با دوستان، در بین استفادهکنندگان و کسانی که از اینترنت استفاده نمیکنند تفاوت معنیداری وجود دارد، تأثیر برآزادیهای مدنی مربوط به خشونت و محتوی وقیح و به دست آوردن نوع دوستان است، که در بین استفاده کنندگان تفاوت معنی داری وجود دارد.
افزایش سطح ارتباطات نوجوانان در زمینه های مختلف از جمله موضوعات و مسایلجسمی، روحی و اصلاح رفتار فردی و جمعی و پیامدهای منفی چون افزایش خشونت و ناامنی و جرائم اجتماعی ارزیابی نمودهاند. اما این تحقیقات نیز به بررسی ساختار و ویژگیهای خانواده نپرداختهاند و از نقش تاثیرگذار خانواده در پذیرش یا عدم پذیرش اینترنت و نیز بر الگوهای سبک استفاده از اینترنت غفلت شده است.
2-2-2- مطالعات داخلی:
پیچیدگی تاثیرات اینترنت سبب شده است که هر گروه از پژوهشگران (پزشکان، روانشناسان و روانپزشکان، جرم شناسان و جامعه شناسان) از دیدگاه خاصی به بررسی موضوع بپردازند. تعداد مطالعات انجام شده در ایران پیرامون تاثیرات اینترنت نسبت به کشورهای غربی کمتر است. عمده تحقیقات انجام شده درباره اینترنت در ایران در حوزه جامعهشناسی به بررسی تاثیر اینترنت بر ارزشها، هویت اجتماعی، انزوای اجتماعی و میزان و نوع استفاده از اینترنت پرداخته که در زیر به برخی از آنها اشاره می کنیم.
در حوزه ارزشهای اجتماعی یافتهها مؤید آن است که اینترنت بر ارزشهای خانواده تاثیر منفی دارد. علی محمد جوادی(1383) و مجید کفاشی(1389) در بررسیهای جداگانهای تحت عنوان “تاثیرات اینترنت بر نظام ارزشهای خانواده”نشان دادهاند که رابطه معنادار و معکوسی بین متغیرهای مستقل (شامل دسترسی دانشجویان به اینترنت، استفاده بیشتر دانشجویان از اینترنت، میزان وابستگی دانشجویان به اینترنت، محیط تعاملی اینترنت، فضای صمیمیت، روابط احساسی، وارد شدن دانشجویان در بحث مناظره گروهی، مورد پذیرش واقع شدن دانشجویان در محیط تعاملی اینترنتی، احساس رضایت دانشجویان از احساس گمنامی در اینترنت، میزان اطلاعات خانواده در استفاده فرزندان از محیط های اینترنتی) با متغیر وابسته (ارزشهای خانواده) وجود دارد. در این پژوهش عوامل موثر بر تاثیر میزان استفاده از اینترنت و میزان رضایت از احساس گمنامی در اینترنت بر ارزشهای خانوادگی مورد بررسی قرار نگرفته است. آنان به منظور بررسی تاثیر اینترنت، از نظریات ارتباط جمعی، پویایی گروه ها و کنش ارتباطی هابرماس استفاده نموده اند.
در حوزه روابطاجتماعی میتوان به مطالعات انجام شده توسط مهین شیخ انصاری(1388)” اثر اینترنت بر روابطاجتماعی و فرهنگی نوجوانان در شهر تهران”، منوچهر محسنی، بهزاد دوران و محمد هادی سهرابی حقیقت (1385)” بررسی اثرات استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی” و بهزاد دوران (1382) “تاثیر فضای سایبرنتیک بر هویت اجتماعی” اشاره نمود. نتایج پژوهش دوران (1382) رابطه معناداری را میان تجربه فضای سایبرنتیک و هریک از سه سطح هویتاجتماعی (هویت خانوادگی، هویت همالان و هویت ملی) پاسخگویان مشخص نساخت، و نشان میدهد که اینترنت بر هویت اجتماعی تاثیر ندارد. اما نتایج پژوهش سهرابی(1385) نشان میدهد میان زمان استفاده از اینترنت در طول شبانه روز و انزوای اجتماعی رابطهای معنادار و معکوس وجود دارد. همچنین مدعی است استفاده اجتماعی اینترنت موجب کاهش انزوای اجتماعی یا به تعبیر دیگر افزایش ارتباطات اجتماعی فرد میگردد. بدین معنا که استفاده از اینترنت به طور کلی موجب کاهش انزوای اجتماعی میگردد ولی این تاثیر زیاد نیست. در این پژوهش سطح سنجش به گروه همالان محدود است.
در حوزه اوقات فراغت میتوان به مطالعات انجام شده توسط سلیمان پاکسرشت(1386) “مصرف اینترنت در سبکهای فراغتی جوانان تهران”و محبوبه بابائی(1384) “الگوی خانواده و سبک فراغتی جنسیتی در تهران” اشاره نمود. پاکسرشت(1386) در زمینه الگوی اوقات فراغت با تقسیمبندی انواع فراغت اینترنتی (سبک فراغتیگذار، دانشمحور و طبقهمحور) نتیجه میگیرد که اهمیت مصرف اینترنت به عنوان رفتاری فراغتی در همه سبکهای فراغتی به یک اندازه نیست و از حیث رفتارهای فراغتی آنلاین، مهمترین خصیصه، مهارت کم در کاربرد اینترنت و غلبه شدید کاربرد سرگرم کننده و ارتباطی اینترنت است. اما بابایی(1384) نتیجه میگیرد فعالیتهای فراغتی مردان به مراتب بیش از زنان است. وی ازحیث الگوی فراغتی با تقسیم انواع فراغت به (سنتی/نیمه مدرن/مدرن) نشان میدهد که طبقات بالا، دارای فعالیتهای فراغتی مدرن و طبقات پائین دارای فعالیتهای فراغتی سنتی هستند. یک تحقیق نیز با عنوان “اینترنت و تغیر اجتماعی در ایران: نگاهی فراتحلیلی با تاکید بر جوانان” توسط منتظرقائم و شاقاسمی (1387) انجام شده و مدعی هستند که اینترنت در میان جوانان مصرف کننده ایرانی تغیرات هویتی بسیاری ایجاد کرده است.
با توجه به مطالعات پیشین میتوان گفت که مفهوم اینترنت و بررسی تاثیرات آن، مفهومی چند بعدی و پیچیده میباشد. به طور کلی میتوان گفت که پژوهش های داخلی پیرامون تاثیرات اینترنت مدعی هستند اینترنت فعال مایشاء و تاثیرگذار بر جامعه و خانواده می باشد و محققین در این پژوهش ها عمدتا با تنظیم پرسشنامه و صرفا با طرح پرسشهای سطحی به بررسی میزان و نوع تاثیرگذاری میپردازند و این سئوالات تنها در مورد تاثیرات مشخصی تنظیم شدهاند در حالیکه پژوهش پیشرو مدعی آن است که خانواده مجموعهای یکدست و منفعل نمیباشد ساختار خانواده در جامعه ایرانی از نقش و پیچیدگیهای خاصی برخوردار است و همین پیچیدگی ساختار خانواده سبب بوجود آمدن انواع نظام های قدرت، نظامهای روابط درون اعضای خانواده و… میشود. از دید این پژوهش ساختار خانواده میتواند به صورت فعال با رسانه (اینترنت) مواجه شده و بر الگوی استفاده از آن تاثیرگذار باشد.
2-3- مبانی نظری
دستاوردهای تکنولوژیک بشر در بهترین صورت، چیزی بیش از تدابیر و نیازهای وی است. مردم تکنولوژی را به گونهای شکل میدهند که برای برآوردن نیازهایشان مناسب باشد (کاستلز 1380:421). هرگاه اختراعی رو میگشاید، معمولا مدتها طول میکشد تا استفادهکنندگانش به مفاهیم ضمنی آن پی ببرند(وینر 178:1372).
بدین ترتیب به سخنی می توان با ویلیام اگبورن هم عقیده بود و تکنولوژی را همیشه نخستین عامل تغیر دانست (محسنی 128:1372و45:1380) لیکن می توان پیشرفت های سریع تکنولوژیک را به عنوان کاتالیزور فرآیند تحول در چارچوب شرایط و روابطاجتماعی، اقتصادی و سیاسی جوامع (محسنی128:1372; تهرانیان18:1372) به حساب آورد که به نحوی دیالکتیکی، دگرگونیهای عظیمی در شئون زندگی انسان پدید آورده است (لنسکی و لنسکی 95-94:1369) و به دگرگونی های عظیمی دچار میشود. پس با این تفاصیل باید با ملوین کرنزبرگ همداستان بود که تکنولوژی نه خوب است و نه بد (مک گین ،1991؛استون ،1998) و برخلاف نظر برخی (Whittle1997:XI) خنثی و بیاثر هم نیست (کاستلز 96:a1380) (به نقل از دوران،1382:ص17).
در اوایل قرن بیستم این اعتقاد گسترده ظهور کرد که رسانه ها بر مردم و جامعه تاثیر قابل توجهی بر جا مینهند. این دیدگاه بدبینانه از تاثیر رسانه ها، متاثر از تئوری جامعهی تودهای و تلاش های آن برای تطابق با تحولات ناشی از پیشرفتهای جدید و گسترش مدرنیته بود. اولین کوششها برای بررسی و ارزیابی نفوذ رسانه ها، ماحصل فشارهای گروه های سیاسیای بود که از تاثیر رسانه ها بسیار نگران بودند.
ویمر و دومینیک (ویمر و دومینیک ،1384:ص10-8) توسعهی پژوهش در باب هر رسانه یا تکنولوژی جدید را تابع یک مدل تکاملی چهار مرحلهای میدانند. در مرحله اول خود رسانه، چیستی، تفاوت و تشابه آن با رسانه های پیشین، در مرحله دوم کاربریها و کاربران رسانه، در مرحله سوم، آثار و پیامدهای رسانه و در مرحله چهارم مدیریت رسانه در دستور کار محققان آن قرار میگیرد. گرایشهای اجتماعی در پژوهشهای اینترنت پس از طی دورهای از کاربرد تخصصی و عمومیت یافتن دسترسی آن، از اواسط دهه 1990 شکل گرفتند. محققان در ابتدا بیشتر به سنخ شناسی کاربران و کاربریهای اینترنت علاقمند بودند و پس از دورهای از رواج اینگونه مطالعات، گرایش به پیامد شناسی اینترنت رونق پیدا کرد. محققان علاقهمند به مسئله اخیر، پیامدهای کاربرد اینترنت را در طیفی وسیع از رفتارهای فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بررسی کردهاند (ر.ک برینین و کراوت: در دست چاپ و نیز دیمگیو و همکاران:2001: به نقل از پاک سرشت :1386)
بررسیهای موجود در پیامدشناسی اینترنت بر الگوی تحلیلی عامی در زمینه بررسی تعاملات رفتارهای مجازی و واقعی مبتنی هستند که در سنتی پژوهشی با سابقهی در مطالعات رسانههایی چون رادیو، تلویزیون و تلفن در دهه های1970 و1980م، ریشه دارد. ویژگی مهم این چارچوب تحلیلی، تاکید بر تشابهات و تفاوتهای کارکردی رسانه ها در تحلیل پذیرش و در نتیجه پیامدهای آن در الگوهای پیشین رفتار رسانهای کاربران است (ر.ک. مختاریان و همکاران، 2004؛ نیز نک. سالومون، 1986: به نقل از پاک سرشت :1386).
2-3-1- انواع تئوری های مربوط به رسانه
در اوایل قرن بیستم این اعتقاد گسترده ظهور کرد که رسانه ها بر مردم و جامعه تاثیر قابل توجهی بر جای مینهند. این دیدگاه بدبینانه از تاثیر رسانه ها، متاثر از تئوری جامعه تودهای و تلاشهای آن برای تطابق با تحولات ناشی از پیشرفتهای جدید و گسترش مدرنیته بود. اولین کوششها برای بررسی و ارزیابی نفوذ رسانه ها، ماحصل فشارهای گروه های سیاسیای بود که از تاثیر رسانه ها بسیار نگران بودند. یکی از اولین بررسیها در مورد تاثیر رسانه ها به سال 1917 در انگلیس و توسط “شورای ملی اخلاق جامعه” انجام گرفت که نهادی غیردولتی و متشکل از سازمانهایی با پیشینه و اعتقادات سیاسی متفاوت بود (ویلیامز 1386:ص188).
2-3-1-1- تئوری تاثیر مستقیم
تفکر دربارهی تاثیر رسانه ها مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. تئوریهای اولیه فرض را بر این می گذاشتند که مخاطبان به سادگی تحت تاثیر قرار میگیرند . اولین تئوری در مورد تاثیر رسانه ها که هیچوقت به صورت یک تئوری منسجم عرضه نشد،”تئوری تاثیر مستقیم” است که آن را “تئوری آمپولی” و “تئوری گلولهی جادویی” هم نامیدهاند. این تئوری به طور خلاصه گویای آن است که پیامهای رسانهای به طور یکسان و یکنواخت به همهی مخاطبان میرسد و تاثیری مستقیم و آنی بر جا میگذارد. به تدریج این فکر رواج یافت که مخاطبان آدمهای مستقل و خودمختاری هستند که به آسانی تحت کنترل قرار نمیگیرند. کاتز و لازارسفلد با ردتئوری “تاثیر مستقیم” به عنوان نظریهای فاقد پیچیدگی و دارای مبانی غیر منطبق با جامعه شناسی، “الگوی دو مرحله ای” خود را مطرح کردند و طی آن گفتند که رسانه به خودی خود در تاثیرگذاری بر مخاطبان چندان قوی نیستند و مردم بیشتر تحت تاثیر افراد خانواده، دوستان، همسایگان و همکاران خود قرار میگیرند تا رسانه ها. امروز تئوری تاثیر مستقیم را خام، بیش از اندازه ساده لوحانه و فاقد پیچیدگی میدانند. بررسیهای محققانی چون هاولند و لاسول در مورد ارزیابی انواع مختلف تبلیغ و تاثیر آنها بر مردم، تئوری تاثیر مستقیم را مردود دانست و نشان داد که مخاطبان آدمهای منفعل، منفرد و به سادگی نفوذپذیری نیستند، بلکه افرادیاند که می توانند آنچه را میبینند و میشنوند، بر اساس باورهایی که از پیش در آنها تکامل یافته است، تجزیه و تحلیل کنند. مهمتر از آن اینکه آدم ها در میان گروهای اجتماعی زندگی میکنند و روابط اجتماعی میان آنها عامل مهمی در درک آنها از پیام های رسانهای است (ویلیامز1386: صص،192،184).
2-3-1-2- الگوی دو مرحله ای
تحقیقات پللازاسفلد و همکارانش در مورد تاثیر رسانه ها بر رفتار مردم در انتخابات جدیترین چالش را پیش روی الگوی تاثیر مستقیم نهاد. این گروه در تحقیق خود تحت عنوان”انتخاب مردم ” دریافتند که عوامل اجتماعی نظیر دین و طبقه عوامل مهمتری در انتخاب مردم هستند و رسانه ها حداکثر می توانند باورهای موجود مردم را تقویت کنند، نه اینکه آنها را دگرگون سازند. منظور از دو مرحله این است که اطلاعات از رسانه ها به “رهبران فکری” و سپس از آنها به دوستان، همکاران و همسایگانشان انتقال می یابد. الگوی دومرحله ای بر نقش اندک یا محدود رسانه ها در تصمیمگیری های شخصی تاکید مینهد. بر این اساس، رسانه اگر تاثیری دارد، این تاثیر تقویت باورها و اعتقادات موجود است. الگوی دو مرحلهای دیدگاهی کثرت گرایانه از جامعه دارد و معتقد است که رهبران فکری الزاما آدمهای موفقی از نظر اقتصادی یا مرتبهی اجتماعی نیستند، بلکه میتوانند آدمهایی از قشرهای مختلف جامعه باشندکه به خاطر دانش و ذهن خلاق خود مورد احترام قرار میگیرند. نقطه قوت الگوی دومرحلهای این است که تاثیر رسانه ها را در بستر شرایط اجتماعی در نظر میگیرد و معتقد است که رسانه ها تاثیر مستقیمی بر افراد باقی نمیگذارند، بلکه در چارچوب روابطاجتماعی است که نه تنها بر باورها و دیدگاه های مردم موثر واقع میشوند، بلکه بر نحوه کاربردشان از رسانه ها و توجهی که به آنها نشان میدهند نیز تاثیر دارند ( ویلیامز11386: صص192و193)
تئوری پخش این نظریه را مطرح میکند که ابداعات در هر بخش از جامعه قبل از آن که مورد قبول قرار گیرند، از خلال مراحل مختلف پخش آن ابداع در جامعه عبور میکنند. در ابتدا مردم از طریق رسانه ها از آن باخبر میشوند. سپس رهبران فکری به بررسی آن میپردازند و اگر آن را مفید یافتند به دیگران نیز توصیه میکنند. در این تئوری برای رسانه ها نقش محدودی در نظر گرفته شده است. تئوری پخش شکل پیچیدهتری از الگوی دو مرحلهای است. منتقدان این تئوری معتقدند که این الگو فرایند پیچیده ارتباطات و نحوهی تاثیر ونفوذ را بیش از حد ساده میپندارد و نقش نهادهای سیاسی و اقتصادی نظیر صنایع بزرگ و حکومت را در تاثیرگذاری بر سیلان اطلاعات در جامعه نادیده میگیرد. از سوی دیگر، ماهیت ارتباطات متقابل بین رهبران فکری و مردم نیز چندان روشن نیست. این الگو توضیح نمیدهد که چرا وچگونه است که عدهای “رهبران فکری” از آب در میآیند و چرا بقیه مردم به حرف آنها گوش میدهند و از کجا میدانند که حق با آنهاست؟ در الگوی دومرحلهای کماکان اکثریت مردم منفعل هستند، با این تفاوت که عدهای دیگر به طور مستقیم بر آنها تاثیر می نهند. الگوی دومرحلهای راه را برای درک پیچیدهتر اثرات رسانهای باز کرد. در نظر عدهای، این الگو به معنای پایان افسانههای بسار قدرتمند بود. بعد از آن بود که تحقیقات و نظریهپردازی در عرصهی رسانه ها بیش از پیش به سمت توضیح این نکته متمایل شدند که مردم چگونه انتخاب میکنند، چگونه از چیزی روگردان میشوند و به چه نحوی به ارزیابی اطلاعات میپردازند. این الگو در نهایت به سمت تئوری “استفاده و لذت ” متمایل گشت که بر کاربرد افراد از رسانه ها تمرکز دارد (ویلیامز1386: صص192و194).
2-3-1-3- استفاده و لذت
در دهه 1960 تحقیقات در مورد تاثیرات محدود، از تمرکز بر رهبران فکری دست برداشت و در عوض بر استفادهای که مردم از رسانه ها میبردند تمرکز کرد. رویکرد “استفاده و لذت” نسبت به تاثیرات رسانهای این فرض را مطرح میکرد که مخاطبان نیازها و آرزوهای خود را در فرایند درک معنا و مفهوم پیامهای رسانهای دخالت میدهند. این نیازها و آرزوها هستند که تعیین میکنند مخاطبان پیامها را چگونه درک و دریافت کنند. در واقع کانون توجه از این که رسانه ها با مردم چه میکنند، به این که مردم با رسانه ها چه میکنند، تغیر یافت. چنین رویکردی به این معناست که حتی پرمفهومترین پیام رسانهای هم نمی تواند در مخاطبی که برای آن پیام در چارچوب محیطاجتماعی و فکری خود کاربردی نمییابد، تحولی ایجاد کند. رویکرد استفاده و لذت برآن است که ارزشها، علایق و نقش اجتماعی مخاطبان مهمتر از هر چیز است و مردم بر اساس این عوامل آن چه را میخواهند ببینند و بشنوند، انتخاب میکنند. رویکرد”استفاده ولذت” بر سه فرض اصلی استوار است؛ اول این مردم از رسانه ها برای اهداف شخصی خود استفاده میکنند. دوم، مردم این اهداف را میشناسند و می توانند آنها را معرفی کنند و سوم این که به رغم تفاوت میان افراد از نظر استفادهی آنها از رسانه ها، این امکان وجود دارد که بتوان برخی زمینه های مشترک را در میان آنها پیدا کرد. محققان به این نتیجه رسیدهاند که مردم به چهار نوع مختلف، از برنامههای رسانهای استفاده میکنند و از آنها لذت میبرند. اول، رسانه ها عامل “گریز” هستند. دوم، این که رسانه ها نوعی”ارتباط فردی” پدید میآورند و برخی شخصیتهای رسانه ها مبدل به همراهان زندگی میشوند. سوم، رسانه ها در توسعه و گسترش “هویت شخصی” نقش مهمی بازی میکنند و سرانجام اینکه، رسانه ها”منبع شناخت و آگاهی” از رویدادهای جهانی هستند.
نقطه قوت این تئوری در تمرکز آن بر نقش افراد در معنا بخشیدن به پیامهای رسانهای است، یعنی عاملی که در تئوریهای قبلی به آن توجهی نمیشد. با این حال، منتقدان این نظریه بر این عقیدهاند که این تئوری هم نقاط ضعفی جدی دارد. ضعف اول آن که تمرکز بر”فرد” به عنوان اساس تجزیه و تحلیل است و بعد اجتماعی آن عملا نادیده گرفته میشود، حال آن که بسیاری از مردم بعد از بحث و تبادل نظر با دیگران است که پیامهای رسانه ای را درک یا بهتر درک میکنند. این الگو در ضمن فرض را بر این میگذارد که افراد در تماشاکردن، گوشدادن یا خواندن رسانه ها از پیش هدف مشخصی را دنبال میکنند، حال آن که در اغلب مواقع این قبیل کارها نظیر تماشای تلویزیون کاری از روی عادت و بدون نقشه و برنامه قبلی است ( ویلیامز،1386: صص194تا196)
“الگوی دو مرحلهای” کانون توجه را از بیننده منفعل و بیقدرت تاثیر مستقیم دور کرد. اما رویکرد “استفاده و لذت” این موضوع را مطرح کرد که مخاطبان نیازها و آرزوهایشان را در فرآیند درک پیام دخالت میدهند. در این رویکرد، برخلاف نظریه تاثیر مستقیم، رسانه ها هیچ تاثیری بر مخاطبان ندارند، بلکه گوش به فرمان مخاطبان خود هستند و این مخاطبان رسانه ها هستند که تعیین میکنند رسانه ها چه نقشی در زندگی آنها ایفا کنند رفتهرفته قدرت بیشتری به مخاطبان نسبت داده شد. توانائی و استعداد مخاطبان برای عرضهی تفسیرهای متفاوت از آنچه میبینند، میخوانند و میشنوند، به عنوان نشانه های آزادی عمل مخاطبان در مقاومت در برابر رسانه ها تعبیر شد. بنابراین حتی اگر رسانه ها ایدئولوژی حاکم را عرضه کنند، مخاطبان میتوانند در برابر آن مقاومت کنند. اگر چه این اندیشه خیلی زود جا افتاد، اما امروزه در معرض چالش جدی قرار دارد (ویلیامز1386: ص185).
2-3-1-4- تئوری های ناظر بر تاثیرات فرهنگی
نارضایتی از تئوریهای ناظر بر تاثیرات محدود، ناشی از این بوده است که این تئوریها بیش از حد بر روانکاوی فردی مخاطبان تاکید و تمرکز داشتهاند و در قرار دادن تاثیرات رسانهای در چارچوب گستردهتر اجتماعی ناکام بودهاند. تئوریهای ناظر بر تاثیرات فرهنگی کار را از زمینهی اجتماعی آغاز کردند و از آنجا به سوی درک رسانه ها حرکت کردند. این تئوریها در عین پذیرش این نکته رسانه ها بر مخاطبان خود اثر می نهند، بنا را براین نهادند که این اثرات آنی نیستند بلکه به مرور شکل میگیرند و رشد مییابند. معمولا “الگوی تاثیرات فرهنگی” را واجد ویژگیهای مارکسیستی میشناسند. این الگو بر پایه مفروضاتی شکل میگیرد، نظیر این که سرمایهداری یک جامعهی طبقاتی خلق می کند که در آن نابرابریهای اجتماعی شایع و فراگیر است. طبقهی حاکم یا مسلط از خلال اعمال فشار و ترویج ایدئولوژی، قدرت خود را حفظ میکند و رسانه ها در این میان کمکهای زیادی به این طبقه می رسانند و نظر مساعد مخاطبان را به سوی صاحبان قدرت جلب می کنند. اما باید دانست که تمامی جنبههای تئوری تاثیرات فرهنگی هم مارکسیستی نیست و تحقیقاتی که آمریکائیها در این زمینه انجام دادهاند در شکلگیری و تکوین آن نقش بسزائی داشته است (ویلیامز،1386: ص196).
2-3-1-5- تئوری کشت
یکی از قوی ترین و با نفوذترین تئوری ها در مورد تاثیر رسانه ها “تئوری کشت ” است که بر اساس تحقیقات و بررسیهای جورج گربنر شکل گرفت. به زعم او، تلویزیون تخم نحوهی نگرش خاصی به جهان را در ذهن مخاطبان میکارد و تماشای مستمر تلویزیون در دراز مدت میتواند بر باورهای مردم و رفتار آنها اثر بگذارد. به اعتقاد گربنر، تماشای زیاد تلویزیون آدمها را شبیه به هم می کند و آنها را وا میدارد تا واکنشهای مشابهی به رخدادهای ملی و بین المللی از خود نشان دهند. به عبارت دیگر، تلویزیون آدمها و گروه های اجتماعی مختلف را”یکسان” میسازد. برای مثال ادعا شد که کسانی که ساعات متمادی جلوی تلویزیون مینشینند، بدبینتر، منزویتر و سردتر از بقیهی مردم هستند و تلویزیون میتواند “دامنهی تمرکز و توجه” آنها را کوتاهتر کند و در عین حال فرصت مطالعه را از آنها بگیرد. این رویکرد نافی رفتارشناسی است، اما این بحث را که تاثیر رسانه ها محدود یا حداقل هستند، رد نمیکند. گربنر و همکارانش توجه را به سمت نقش پیامهای رسانهای در تداوم ساختار اجتماعی در طی زمان متمرکز کردند و نتیجه گرفتند که هدف پیامهای رسانهای تغیر باورها یا رفتارهای مخاطبان نیست، بلکه تاکید بر تداوم ساختار اجتماعی موجود بر اساس مجموعهی خاصی از باورها و ارزشها است. این تجزیه و تحلیل، به تاثیرات ایدئولوژیک رسانه ها علاقهمند است و می کوشد تا راه های تجربی برای سنجش و ارزیابی آنها پیدا کند. اما منتقدان این بحث معتقدند که این رویکرد نمیتواند از حد فرضیه های تاثیر مستقیم چندان فراتر رود و در آن کماکان مخاطب آدم منفعلی است که نمیتواند در برابر پیامهای رسانهای مقاومتی از خود نشان دهد آنها از سوی دیگر به این نکته اشاره میکنند که همه آدم ها به یک شیوه تلویزیون نگاه نمیکنند و واکنش یکسانی به جهان بینی آن نشان نمیدهند و برداشتهای آدمها با هم فرق دارد (ویلیامز1386: 197-198).

2-3-1-6-تنظیم دستور کار
مشکل ارزیابی تاثیرات رسانه ها بر افراد و جامعه، برخی از محققان را به این سمت متمایل ساخته تا بر قدرت رسانه ها در تعیین این که مردم باید دربارهی چه چیزهایی فکر کنند، تمرکز نمایند. در یک مطالعه در مورد رسانه ها و سیاست خارجی آمریکا این ادعا مطرح شده است که برنامههای خبری شاید در این امر که به مردم بگویند چگونه فکر کنند موفق نشده باشند، اما به نحو موفقی توانستهاند به مردم بگویند که به چه چیزهایی فکر کنند. قدرت رسانه برای ترغیب مردم به این که به مسائل خاصی فکرکنند،”تنظیم دستور کار ” نام گرفته است. تئوری تنظیم دستور کار نیز مخالفان و منتقدان خود را دارد. مخالفان بر این عقیدهاند که رسانه ها در واقع روحیات جامعه را بازتاب میدهند و حتی خود دست اندرکاران رسانه ها نیز اذعان دارند که رسانه ها چیزهائی را به مردم میدهند که مردم میخواهند. ماحصل این نقدها و پاسخهای متقابل این بوده است که تحقیقات بعدی محققان الگوی “تنظیم دستور کار” بر این پایه استوار شده است که نشان دهند آیا این رسانه ها هستند که بر مردم تاثیر میگذارند و به آنها جهت می دهند، یا این مردم هستند که برای رسانه ها مسیر حرکت مشخص میکنند؟ تحقیقات مفصلی دربارهی الگوی “تنظیم دستور کار” انجام گرفته است. برای مثال میتوان به تحقیقی که در سال 1987 توسط آینگار و کیندر انجام گرفته است اشاره کرد. به اعتقاد آینگار و کیندر، قدرت رسانه ها به اقناع مردم ختم نمیشود، بلکه تعیین کننده مسائل جالب توجه (تنظیم دستور کار) و عامل شکل دهندهی معیارهای داوری هم هست. به رغم آن که تحقیقات در این مورد با استقبال روبهرو شدند، اما اصل و اساس الگوی تنظیم دستور کار به خاطر بعضی از کاستی هایش با انتقادهایی روبهرو بوده است. یکی از این انتقادات این بوده که دشوار میتوان موضوع اصلی مورد مناقشه را تشخیص داد و بدون تعیین دقیق موضوع، این بحث به بحثی کلی و فاقد تمرکز تبدیل می گردد (ویلیامز1386: 199).
2-3-1-7- فرضیه جایگزینی (جابجائی)
فرضیه جابجایی میگوید به دلیل این که زمان کیفیتی محدود است، زمانی که در اینترنت صرف میشود، فعالیتهای دیگر روزانه را هزینه خود میکند به ویژه آنهایی که درگیر تعاملات اجتماعی رو دررو هستند (نای و هیلگاس ،2002). مانند جایگزینی مطالعهی روزنامه در اینترنت با مطالعه روزنامه در فضای واقعی یا جایگزینی چتکردن با تفریح یا استراحت. در مواردی نیز کاربرد فراغتی اینترنت به واسطهی ترغیب کاربران به انجام برخی رفتارهای فراغتی واقعی و یا ارتقاء یا افزوده شدن رفتارهای فراغتی جدید در فضای مجازی دچار تغیر شود. مانند افزوده شدن فعالیتی مانند چت کردن به مجموعه فعالیتهای فراغتی پیشین (پاک سرشت:140). در این دیدگاه، کاربری اینترنت جایگزین “تعاملات واقعی” نوجوانان با همسالان و خانواده می شود و به این ترتیب ممکن است روابطی ضعیف جایگزین نوع قویتر شود. تحقیقات نشان میدهد که روابط ضعیف به طور معمول پایهی اجتماعی کم اهمیتتری نسبت به روابط صمیمی دارند (ولمن ،1996). برخی از تحقیقات حاکی از آن است که استفاده بیشتر از اینترنت با کاهش بهزیستی نوجوانان همراه است و نیز روابط اجتماعی ضعیفتری به همراه میآورد (کراوت و همکاران ،1998). در بین کاربرانی که مرتب از اینترنت استفاده میکنند میزان بیشتری از سطح دلبستگی پائینتر به دوستان نزدیک، دیده میشود (میچ ،2001).
همان گونه که ملاحظه شد تفکر دربارهی تاثیر رسانه ها مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. تئوریهای اولیه فرض را بر این میگذاشتند که مخاطبان به سادگی تحت تاثیر قرار میگیرند. الگوی تاثیر مستقیم بنا را بر این گذاشته بود که تاثیرات رسانه ها ساده و مستقیماند و رابطه سر راستی بین آنچه مردم میخوانند ، میبینند و میشنوند با دانش، طرز فکر و رفتار آنها وجود دارد. به تدریج این فکر رواج یافت که مخاطبان آدمهای مستقل و خودمختاری هستند که به آسانی تحت کنترل قرار نمیگیرند.”الگوی دو مرحلهای” کانون توجه را از بیننده منفعل و بیقدرت تاثیر مستقیم دور کرد. تحقیقات بعدی از حد “رهبران فکری ” گذشت و به عامه مردم رسید تا دریابد که چگونه رسانه ها توسط گروه های مختلف اجتماعی مورد استفاده قرار میگیرد. رویکرد “استفاده و لذت” این موضوع را مطرح کرد که مخاطبان نیازها و آرزوهایشان را در فرآیند درک پیام دخالت میدهند. در این رویکرد، برخلاف نظریه تاثیر مستقیم، رسانه ها هیچ تاثیری بر مخاطبان ندارند، بلکه گوش به فرمان مخاطبان خود هستند و این مخاطبان رسانه ها هستند که تعیین میکنند رسانه ها چه نقشی در زندگی آنها ایفا کنند رفته رفته قدرت بیشتری به مخاطبان نسبت داده شد. توانائی و استعداد مخاطبان برای عرضهی تفسیرهای متفاوت از آنچه میبینند، میخوانند و میشنوند، به عنوان نشانه های آزادی عمل مخاطبان در مقاومت در برابر رسانه ها تعبیر شد. بنابراین حتی اگر رسانه ها ایدئولوژی حاکم را عرضه کنند، مخاطبان میتوانند در برابر آن مقاومت کنند. اگر چه این اندیشه خیلی زود جا افتاد، اما امروزه در معرض چالش جدی قرار دارد. برای مثال، منتقدان به تفاوتهای برداشتهای آدمها از پیامهای رسانهای اشاره کنند. از سوی دیگر، برخی منتقدان این رویکرد را بیش از حد روانشناسانه یافتهاند و عدهای نیز به تفاوتهای تاثیر آنی و کوتاه مدت و تفاوت آن با تاثیرهای بلند مدت و ماندگار اشاره کردهاند. رویکرد “تاثیرات فرهنگی ” واکنشی به این نگرانیها بوده است. پرسش جدید این است که رسانه ها چگونه بر شیوهی تفکر جامعه اثر مینهند و مخاطبان چگونه پیامهای رسانهای را درک می کنند (ویلیامز1386: 184،185).
چنانچه ملاحظه میشود، نظریاتی که به عنوان نظریات تبیین کننده ذکر شدند، هریک جوانب و ابعاد متفاوتی از تاثیرات رسانه (اینترنت) را به عنوان یک وسیله ارتباطی نوین مطرح و بیان می کنند. به منظور تبیین تاثیرات اینترنت می توان با توجه به هریک از نظریههای مطرح شده در بالا تنها به ابعادی از تاثیرگذار بودن رسانه ها (اینترنت) بر حیات اجتماعی دست یافت، با این وجود چنین می توان گفت که این نظریات با وجود سعی در تبیین تاثیرات رسانه بر افراد، خانواده و جامعه نتوانسته اند مکانسیم این تاثیر را روشن سازند و نیز ضعف دیگر این نظریهها غفلت از بررسی تاثیر ساختار و ویژگیهای خانواده در پذیرش و استفاده از اینترنت توسط اعضای خانواده میباشد در حالی که این پژوهش معتقد است تاثیر اینترنت بر افراد بسته به ساختار خانوادهی آنها می تواند بسیار پیچیده و تفسیرپذیر باشد و میخواهد نقش ساختار و ویژگیهای خانواده را در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت در زندگی افراد مورد بررسی قرار دهد. لذا برای تبیین دقیق مساله ابتدا به معرفی متغیر کاربرد اینترنت و مکانیزمهای اثرگذار آن پرداخته سپس خانواده را تعریف و مولفه های تشکیل دهنده ساختار خانواده را مورد بررسی قرار میدهیم.
2-4- چارچوب نظری تحقیق
با ورود اینترنت به دنیای رسانهای همچون دیگر رسانه های پیشین پژوهشهای بسیاری درباره آثار و پیامدهای آن بر اجتماع، خانواده و فرد از سوی جامعهشناسان صورت گرفت. بعضی از تحقیقات انجام شده نشان دادهاند که تصمیمگیری در مورد استفاده از اینترنت بر اساس رویکرد “استفاده و لذت” جهت یادگیری و سرگرمی که محرک اولیه برای استفاده جوانان از اینترنت است شکل می گیرد و موجب افزایش ارتباطات بین فردی میشود(لنهارت وهمکاران ،2007؛ مک وسکی ،2002؛ اسمال و همکاران ،2012 ). اما برخی از نظر سنجیها نشان میدهد که تعدای از جوانان با بهره گرفتن از اینترنت با دیگران ارتباط میگیرند (میشل جی و همکاران،2006). از سویی نتایج برخی ازتحقیقات حاکی از آن است که اینترنت می تواند برای حفظ روابط معنادار بین فردی مورد استفاده قرار گیرد (لیناساسجی و تسای سیسی ،2002). برخی دیگر گمان میکنند (لارسون ،2001؛ اسمیت و همکاران ،2008) که کامپیوتر و اینترنت نسبت به دیگر اشکال رسانه از جمله تلویزیون نوید پیشروی بیشتر را میدهد چون اجازه مشارکت فعال، فردگرایی و شکلگیری هویت میدهد و برخی از تحقیقات قدیمی نشان دادهاند که افزایش استفاده از اینترنت با کاهش مشارکت اجتماعی، تنهایی و افسردگی همراه است(کراوت وهمکاران ،1998). متفاوت است (اسمال و همکاران ،2012). تحقیق دیگری نشان میدهد که استفاده از اینترنت برای اهداف شبکه های اجتماعی در میان نوجوانان شایع شده است (لنهارت و همکاران ، 2007). استفاده جوانان از اینترنت اغلب برای برقرای ارتباط با همسالان، از جمله دوستان و غریبههاست (اسمال ، 2003، 2012). در حالی که در برخی مطالعات، بحث بر این است که کاربری اینترنت، با از بین بردن تماس انسانی در تعامل اجتماعی، حس انزوا را افزایش میدهد؛ بقیه بر این باورند که برنامهی زمان محور همچنین گفتگوی رلهای اینترنتی میتواند نوعی فرصت کم خطر برای جوانان جهت تمرین مهارتهای ارتباطی (کمپل و همکاران ،2006) ارائه دهد. به همین دلیل است که روابط سطحی آنلاین جای روابط معنادار در زندگی واقعی را گرفته است. همانگونه که ممکن است استفاده از اینترنت منجر به انزوا اجتماعی شود، عکس آن نیز امکانپذیر است. به عبارت دیگر، حس انزوای اجتماعی می تواند نوجوان را به سمت یافتن حس تعلق به جهان مجازی بکشاند (لاروز و همکاران ،2001) فکر می کنند ارتباطات اینترنتی با آشنایان، حداقل در بین افرادی که دارای انزوایاجتماعی به طور متوسطی افسرده هستند، می تواند افسردگی را کاهش دهد. نظیر دانشجویان کالجی که میتوانند با تمایل به تکیه بر فنآوریهای اجتماعی، از حمایت اجتماعی برخوردار شوند. از آنجائی که برخی تحقیقات صورت گرفته آثار منفی استفاده از اینترنت را شامل کاهش ارتباط با اعضای خانواده و دوستان، افزایش انزوایاجتماعی، احتمال افزایش رفتارهای پر خطر واعتیاد به اینترنت، افزایش آسیب پذیری و تمایل کمتر برای زندگی در مکان محلی میدانند (کراوت و همکاران ،1998؛ مک وسکی ،2002). برخی از تحقیقات به آثار مثبت استفاده از اینترنت اشاره میکند برای مثال مطالعات متعدد نشان میدهد که تعاملات آنلاین میتواند موجب کاهش اضطراب اجتماعی و تنهایی شود (گروس و همکاران ،2002، مک وسکی ،2002، مک کنا و بارگ ،2000). همانگونه که ملاحظه میشود بررسیهای صورت گرفته در بردارنده نتایج و یافتههای متفاوت و حتی متناقض درباره پیامدهای اجتماعی کاربرد اینترنت هستند. به نظر میرسد سبب اصلی آشفتگی موجود ادبیات موضوع، در مبانی و پیش فرضهای روششناختی این مطالعات نهفته باشد. مطالعات یاد شده عموما بر پیشفرضی بدین مضمون استوارند که خانواده واحدی همگن و منفعل است و پژوهشهای مذکور بدون توجه به نقش و ساختار خانواده به مطالعه و بررسی مساله پرداخته اند.
با ورود اینترنت به کشور پژوهشگران و جامعهشناسان در پی تبیین اثرات اینترنت برآمدند. واضح است که کاربرد اینترنت و بررسی تاثیرات اجتماعی آن از زوایای مختلف قابل تحقیق و پژوهش است. مثلا در حوزه جامعهشناسی، روانشناسی، پزشکی و اقتصاد…. می توان این تاثیرات را مورد بررسی قرار داد. در حوزه جامعهشناسی عمده پژوهشهای صورت گرفته در ایران، بررسی میزان و نوع مصرف اینترنت و تاثیرات فردی یا اجتماعی آن بوده و از پرداختن در حوزه های مختلف فردی، خانوادگی، گروه همالان، ملی و غیره غفلت شده است. در پژوهشهای انجام شده تنها اینترنت فعال و واجد اثرگذاری در نظرگرفته شده است و از توجه به دیگر زمینه های تاثیر گذار اجتماعی و فرهنگی بخصوص نقش ساختار و ویژگیهای خانواده غفلت شده و نقش خانواده در برابر اینترنت منفعلانه فرض شده است و گویا در چنین شرایطی افراد در اختیار اینترنت قرار میگیرند. به اعتقاد پژوهشگر این مطالعات نتوانسته اند مکانسیم تاثیر را روشن سازند چرا که اگر، اینترنت به عنوان جزئی از زندگی روزمره افراد پذیرفته شود، تاثیرات اینترنت بر کاربران بسیار پیچیده و تفسیرپذیر است و کاربران می توانند نقشی فعال داشته باشند. اما بررسی پیامدهای اجتماعی اینترنت از طریق مداخله‌ی ساختار و ویژگی‌های خانوادهی کاربران و انتخاب ساختار و ویژگیهای خانواده به عنوان متغیر مستقل در این پژوهش به دلیل اهمیت نظام خانواده در جامعه کنونی ایران و نقش احتمالی ساختار خانواده در بروز پیامدهای اجتماعی استفاده از اینترنت میباشد. با وجود تعدد ویژگیها تنها چهار متغیر ذیل به عنوان شاخص سنجش ساختار و ویژگیهای خانواده آورده شده که به نظر پژوهشگر دارای اهمیت بیشتری بوده است.
1) الگوی اوقات فراغت
2) پایگاه اقتصادی-اجتماعی
3) نظام قدرت درون خانواده
4) سرمایه فرهنگی خانواده
همچنین با وجود تنوع پیامدهای اقتصادی، هویتی، روانشناسی، سیاسی و امنیتی ناشی از استفاده از اینترنت در زندگی کاربر، بنابر زمینهی فکری و رشته تحصیلی پژوهنده تنها دو پیامد 1) نظام روابط اجتماعی درون خانواده 2) میزان پایبندی به ارزشهای اجتماعی در زندگی کاربر حائز اهمیت می باشد که مورد بررسی قرار می گیرد.
از نظر محقق اینترنت بر نظام روابط اجتماعی درون خانواده و میزان پایبندی به ارزشهای اجتماعی تاثیر میگذارد و از سویی چون ساختار درونی خانواده ها (نظامقدرت، الگوی اوقاتفراغت، پایگاه اقتصادی-اجتماعی و سرمایه فرهنگی) با همدیگر یکسان نمیباشد بنابراین پیامدهای اجتماعی در زندگی فرد نیز متفاوت میباشد. یکی از مهمترین عوامل موثر بر نظام روابطاجتماعی درون خانواده دایره و شدت (صمیمیت) روابط درون خانواده میباشد. منظور از صمیمیت اعضای خانواده نحوه ارتباط و طرز برخورد افراد یک خانواده با همدیگر است. نظر افراد خانواده نسبت به هم، احساسات و علاقه آنها به یکدیگر و چگونگی دخالت یا عدم دخالت آن ها در کارهای هم و همکاری یا رقابت آنها با یکدیگر، نحوه ارتباط آنها را نشان میدهد.
2-4-1- الگوی اوقات فراغت
فرض اصلی این است که سبکهای زندگی ویژگیهای دنیای مدرن هستند یا به عبارت دیگر ویژگی مدرنیته است. در جهان مدرن سبک زندگی به توصیف ارزش و طرز تلقیها کمک میکند. سبکهای زندگی در زندگی روزمره مردم است تا پیچیدگیهای وسیعتر هویت و وابستگی را نشان دهد و یکی از مهمترین مصادیق سبک زندگی-که توام با رشد شهرنشینی و مدرنیته ظهور کرد- را می توان چگونگی گذران اوقاتفراغت دانست.
چگونگی گذراندن اوقاتفراغت یکی از مهمترین عناصر انتخاب سبکزندگی افراد در جامعه است؛ گیدنز میگوید «سبک های زندگیای که افراد برای خود بر میگزینند نه فقط نیازهای جاری آنها را بر میآورند بلکه روایت خاصی را هم که آنها برای هویت شخصی خود برمیگزیدهاند در برابر دیگران متجسم میسازند.» (گیدنز، 120:1378به نقل از خادمیان،123:1390).
از سویی در تعریف فراغت میخوانیم «مجموعهی اشتغالاتی است که فرد کاملا برای رضایت خود یا برای استراحت، یا برای تفریح، یا به منظور توسعه اطلاعات، یا آموزش غیرانتفاعی و مشارکت اجتماعی داوطلبانه بعد از آزادشدن از الزامات شغلی، خانوادگی واجتماعی بدان میپردازد» (دومازیه، 1353:25)
بنابر نظر نایدهارت خانواده هستهای دارای دو کارکرد «گذران اوقات فراغت جمعی خانواده با یکدیگر» و «اجتماعی کردن و تربیت کودکان» است (اعزازی،1382:176). همچنین براساس فرضیه جابجایی “زمان کیفیتی محدود است”و خانواده برای گذران اوقاتفراغت خود برنامه ریزی میکند. از آنجا که بنابر گفتهی گیدنز عنصر اصلی موثر در سبکزندگی، انتخاب وآزادی است، نوع این برنامه ریزی فراغتی نیز بسته به سبک زندگی خانوداهها متفاوت خواهد بود.
بنابر آنچه گفته شد به نظر میرسد رفتارهای فراغتی بسته به جنسیت، نظامقدرت، شکل روابط اعضای خانواده، سرمایه فرهنگی خانواده، اهمیت رفتارهای فراغتی جمعی یا فردی وخانه محور بودن یا بیرون از خانه بودن رفتار فراغتی، در خانواده ها متفاوت است. آن چه که در این پژوهش مورد نظر است شناسایی تنوع الگوهای فراغتی جمعمحور یا فردمحور است که بدین صورت میتوان آن را مورد بررسی قرار داد:
آیا الگوی فراغت قابلیت جایگزینی با اینترنت را دارد؟ زیرا زمان کیفیتی محدود است و برای فراغت در اینترنت باید از زمان فراغتهای دیگر کاست. در خانواده چه نوع فراغتی ارجح میباشد؟ یعنی خانواده بر فراغت جمعمحور (گروهی) تاکید دارد یا فراغت فردی. اگر در خانواده فراغت فردی مطلوب اعضا باشد وجود اینترنت بر روابط بین افراد تاثیر چندانی نخواهد گذاشت چون از قبل روابط بین اعضای خانواده از انسجام بالائی برخوردار نبوده است و اعضای خانواده دارای روابط گرم و صمیمانه نمیباشند، در چنین خانوادههایی میزان پایبندی به ارزشهای خانوادگی توسط اعضای آن مورد پذیرش اعضای آن نمیباشد اما اگر رفتار فراغتی خانواده جمع محور(گروهی) باشد و بر جمع شدن اعضا خانواده در کنار هم تاکید شود اینترنت میتواند بر رفتارفراغتی خانواده تاثیر بگذارد. زیرا هرچه میزان استفاده از اینترنت افزایش یابد میزان زمان اختصاص یافته برای انجام بازیهای گروهی بین اعضای خانواده، گردش و پیکنیک دسته جمعی، تماشای فیلم به صورت خانوادگی، گردش در پارک و کار در منزل کاسته میشود. محقق چنین متصور است که اینترنت با کم کردن زمانی که افراد پیش از آن صرف برقراری ارتباط با اعضای خانواده خود داشتهاند موجب کاهش روابطاجتماعی درون خانواده و افزایش تفرد می شود.
از سویی میدانیم که ارزشهای خانوادگی الگوهایی هستند که درصد پذیرش آنها توسط افراد خانواده مبنایی برای ایجاد انتظاراتی مشترک است. به نظر محقق در خانواده فرد محور این الگو شکل نمی گیرد و اعضای این خانواده ها از ارزشهای متفاوت و متنوعی برخوردارند که نمی توان آن را ارزشهای خانوادگی تلقی کرد. اما در خانواده های جمعمحور که دارای یک الگو و نمادی مشترک هستند ورود اینترنت میتواند بر آن تاثیرگذار باشد. با ورود اینترنت به خانواده با الگویفراغت جمع محور ارزشهایی چون رضایت پدر ومادر در استفاده از اینترنت، افکار والدین، مسئولیتپذیری و غیره به چالش کشیده میشود و محقق بر این باور است که پایبندی به ارزشهای خانوادگی کاهش مییابد.
در این پژوهش میخواهیم دریابیم که نقش الگوی فراغتی خانواده بر بروز پیامدهای (نظام روابط اجتماعی درون خانواده و میزان پایبندی به ارزشهایخانوادگی) ناشی از کاربرد اینترنت در زندگی فرد چه می تواند باشد. در واقع با این پژوهش به فرضیات ذیل پاسخ داده می شود:
کاربرد اینترنت در کاربرانی که الگویفراغت در خانوادهی آنها فردمحور است موجب کاهش روابط اجتماعی آنان می شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که الگویفراغت در خانوادهی آنها فرد محور است، موجب کاهش پایبندی به ارزشهای خانوادگی آنان می‌شود.
2-4-2-پایگاه اقتصادی-اجتماعی
واضح است که جهت کار با اینترنت علاوه بر داشتن سواد رسانهای، صرف هزینه های مالی نیز لازم است. هرچند با سرعت بالای گسترش استفاده از اینترنت و ارزان شدن قیمت تمام شده آن، میتوان پیشبینی کرد که به زودی استفاده از اینترنت در بخشهای کم درآمد جامعه نیز رواج بیشتری پیدا خواهد کرد. این پژوهش درصدد پاسخگوئی به سئوالاتی است که در این زمینه مطرح میشود: تفاوت پایگاه های اقتصادی–اجتماعی خانواده ها (بالا، متوسط و پائین) چه تاثیری بر الگوهای استفاده از اینترنت اعضای خانواده میگذارد؟ و این تفاوت در چه صورت می تواند مفید یا آسیبزا برای اعضای خانواده باشد؟ محقق متصور است چنان چه فرد در خانوادهای با موقعیت پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین قرار داشته باشد به دلیل نداشتن حق انتخابهای بیشتر و عدم امکان استفاده از موقعیتهای متنوعتر میزان رابطه وی با اعضای درون خانواده کاهش می یابد و از سویی انسجام درونی چنین خانوادههایی کمتر بوده و پایبندی آنها به نظام ارزشهای خانواده کاهش مییابد. بنابراین با بررسی و ادغام مولفههایی زیر میتوان به متغیر پایگاه اجتماعی–اقتصادی یک خانواده یا فرد در اجتماع دست یافت. در این تحقیق از پنج مولفه تحصیلات پدر، تحصیلات مادر، شغل پدر، شغل مادر و میزان هزینه های خانواده در طول یک ماه به این منظور استفاده خواهد شد.
برای تبیین تاثیر کاربرد اینترنت و پیامدهای اجتماعی آن از پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده به عنوان متغیری مستقل استفاده میکنیم و در صدد پاسخگویی به فرضیات ذیل هستیم.
کاربرد اینترنت درکاربرانی که خانواده آنان دارای پایگاه اقتصادیاجتماعی پایینی است، موجب کاهش روابط اجتماعی آنان میشود.
کاربرد اینترنت درکاربرانی که خانواده آنان دارای پایگاه اقتصادیاجتماعی پایینی است، موجب کاهش پایبندی به ارزش های خانوادگی میشود.
2-4-3- نظام قدرت درون خانواده
اما در بحث نظریه نظام قدرت باید گفت “مفهوم قدرت در خانواده چندان شفاف نیست. درباره مفهوم سازی ابعاد قدرت در خانواده از سوی نظریه پردازان اجماع کامل وجود ندارد؛ با وجود این اختلافات نظری، بسیاری از محققین در تحقیقات سوای اختلافات لغوی وجه تصمیمگیری را به عنوان مصداق مفهوم قدرت در خانواده به کار میبرند. وقتی سؤال میشود چه کسی اعمال قدرت میکند، این امر به طور اخص متوجه تصمیمگیرها در خانوادهاست” (اولسون547:1969). معنای عام قدرت، توانائی کنترل بر اعمال سایر افراد علیرغم میلشان است (هورتن،1972و برون،1994). ماکس هورکهایمر در مقاله مشهور خود “اقتدار و خانواده در دوران معاصر ” شرحی تاریخی از خانواده ارائه میدهد و در آن اشاره میکند که هر چند در دوران قبل، پدر خانواده به علت مالکیت بر اموال خانواده دارای قدرتی بود، اما در اثر دگرگونیهای اقتصادی جامعه و از میان رفتن واحد تولیدی خانواده، به پدری حقوقبگیر و وابسته به کارفرما تبدیل شده است. به این ترتیب اقتدار پدری که در دوران طولانی شرط بقا جامعه بود، بیمعنا شد. اما در جوامع صنعتی هنوز بر آرمان پدر مقتدر در خانواده تاکید میکردند و او معتقد بود که تاکید بر اقتدار در زمانی که از لحاظ اجتماعی ضرورت آن وجود ندارد، مشکل ساز خواهد بود (اعزازی ،90؛1389).
بوئرمن الگوهای ساختار قدرت خانواده را در سطوح زیر دیده است (بوئرمن،1964).
1-ساختار مستبدانه- پدر یا مادر بر فرزند صرفا دیکته میکنند و فرزند حق اظهار نظر ندارد.
2-ساختار اقتدارگرایانه- پدر یا مادر به حرف فرزندان گوش میدهند، اما خودشان تصمیم میگیرند.
3- ساختار دموکراتیک- به فرزند فرصت کافی برای تصمیمگیری داده میشود، ولی تائید تصمیم با اولیا است.
4- ساختار مبتنی بر برابری- سهم اولیا و فرزندان در تصمیمگیری به صورت مشارکت 50 به 50 می باشد.
5- ساختار مخیرانه- فرزند نسبت به اولیا نفوذ بیشتری در تصمیمگیریها دارد. به عبارتی، تصمیم فرزند مورد تمایل و توجه اولیا قرار میگیرد.
با پذیرش تعاریف و الگوهای فوق به نظر میرسد ساختار نظام قدرت در درون خانواده می تواند در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت اعضای خانواده تاثیر بگذارد. به نظر میرسد، هر چه سطح تحصیلات اعضای خانواده بالاتر و زنان در عرصه های اجتماعی حضور بیشتری داشته باشند، ساختار قدرت افقیتر (دموکراتیک) بوده و افراد آزادی عمل بیشتری در تصمیمات شخصی دارند و در تصمیمات خانوادگی نیز از نظرات آنها استفاده میشود. تجربهی مشارکت در تصمیمگیریهای خانوادگی، منجر به شکلگیری نگرش خاصی در افراد نسبت به حضور در فعالیتهای اجتماعی میشود اما در خانواده های با نظام سنتی، ساختار قدرت عمودی (مستبدانه یا مقتدرانه) بوده و آزادی عمل در تصمیمهای شخصی کمتر میباشد و زنان حضور کمتری در عرصه های اجتماعی دارند و بیشتر نقش خانهداری را ایفا میکنند واضح است که ساختار قدرت در بروز پیامدهای اجتماعی ناشی از کاربرد اینترنت برای کاربران متفاوت است.
محقق در این پژوهش درصدد است این موضوع را بررسی کند بسته به این که نظام قدرت درون خانواده به چه شکلی باشد میزان استفاده از اینترنت و در نتیجه تاثیرات آن متفاوت خواهد بود. خانوادههایی که الگوی نظام قدرت درون آنها دموکراتیک باشد میزان و زمان استفاده از اینترنت برای همهی اعضای خانواده در شرایط برابر قرار دارد و اعضا به اندازه مساوی می توانند از آن بهره ببرند. اما در خانوادههایی که الگوی نظام قدرت درون خانواده مستبدانه است اینترنت به میزان و زمان مساوی در اختیار همگان قرار ندارد چون بسته به جنسیت، سن و الگوی فرهنگی خانواده افراد خاصی می توانند مدت زمان بیشتری از اینترنت استفاده کنند در حالی که زنان در خانواده چنین حقی را ندارند. محقق متصور است در خانواده هایی که الگوی نظام قدرت در آن غیر دموکراتیک است افراد پایبندی کمتری به نظام ارزشهای خانوادگی دارند زیرا فرد حق آزادی و انتخاب ندارد و پذیرش نظام ارزشهای خانوادگی از روی اجبار بوده است اما در خانواده های با الگوی نظام قدرت دموکراتیک به دلیل داشتن حق انتخاب و آزادی عمل بیشتر افراد پایبندی بیشتری به ارزشهای خانوادگی بیشتر می باشد زیرا فرد آزادانه دست به انتخاب زده است.
بدین ترتیب انتظار میرود تاثیرات اینترنت بر خانوادهای دارای نظام قدرتدموکراتیک و غیر دموکراتیک متفاوت بوده و یکسان نباشد. در این پژوهش تنها از دو ساختار مستبدانه و دموکراتیک برای تبیین نظام قدرت استفاده خواهیم کرد و به فرضیات زیر پاسخ می دهیم:
کاربرد اینترنت در کاربرانی که نظام قدرت در خانوادهی آنان غیردموکراتیک است موجب کاهش روابط اجتماعی آنان میشود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که نظام قدرت در خانواده آنان غیردموکراتیک است، موجب کاهش پایبندی آنان به ارزش های خانوادگی میشود.
2-4-4-سرمایه فرهنگی خانواده
سر ادوارد برنت تایلور، انسان شناس انگلیسی، در آغاز کتاب فرهنگ بدوی وی، نه تنها نخستین تعریف علمی از فرهنگ (1871) بلکه غالباً به عنوان تعریفی جامع و مانع بدین شرح ارائه می دهد: فرهنگ، کلیت درهم تافتهای شامل دانش، دین، هنر، اخلاقیات، آداب و رسوم و هرگونه توانایی و عادتی است که آدمی همچون عضوی از جامعه به دست میآورد (آشوری1380:112) اما اصطلاح سرمایه به ثروت انباشته (به خصوص آنچه برای تولیدثروت بیشتر به کار میرود) اطلاق میشود(www.meriam-webster.com) . لیکن سرمایه فرهنگی اصطلاحی جامعه شناختی است که از زمانی که پیربوردیو در سال1973 آن را مطرح ساخت، کاربرد گستردهای پیدا کرد. اصطلاح سرمایه فرهنگی نخستین بار توسط پیربوردیو به ادبیات علوماجتماعی و انسانی وارد شد. به نظر بوردیو، سرمایه هر منبعی است که در عرصه خاصی اثر بگذارد و به فرد امکان دهد که سود خاصی را از طریق مشارکت در رقابت بر سر آن به دست آورد (استونز1998:221). به عقیده بوردیو در هر میدانی، میان بازیگران یا گروه های اجتماعی، چهار نوع سرمایه رد و بدل میشود که عبارتاند از الف: سرمایه اقتصادی ب: سرمایه اجتماعی پ: سرمایه فرهنگی ت: سرمایه نمادین. سرمایه فرهنگی، یعنی قدرت شناخت و قابلیت استفاده از کالاهای فرهنگی در هر فرد و آن در برگیرنده تمایلات پایدار فرد است که در خلال اجتماعی شدن در فرد انباشته میشوند. ( فکوهی،1381:300) از دیدگاه بوردیو، سرمایه آن چیزی است که به عنوان یک رابطه اجتماعی در درون یک سازواره از تعاملات، عمل مینماید و دامنه آن بدون هیچ تمایزی به تمامی کالاها، اشیاء و نشانههایی که خود را به عنوان چیزهای کمیاب و ارزشمند، عرضه میدارند (و در یک ساختار مشخص اجتماعی، مورد تقاضا هستند) کشیده میشود و سرمایه فرهنگی به عنوان یک رابطه اجتماعی درون سازوارهای از تعاملات که مشتمل بر دانش فرهنگی انباشته عمل می کند، منتهی به قدرت و منزلت میگردد (هارکر1990:13به نقل از روحانی:1388).
محقق در این پژوهش درصدد آن است این موضوع را بررسی کند که بسته به اینکه خانواده تا چه اندازه دارای سرمایهفرهنگی باشد میزان استفاده از اینترنت و در نتیجه تاثیرات آن متفاوت خواهد بود. خانوادههایی که دارای سرمایه فرهنگی بالایی هستند استفاده از اینترنت اهمیتی همشان و همطراز سایر فعالیتهای متعدد فرهنگی دارد و قادر به جایگزینی آنها نیست. مثلا رفتن به سینما، کتاب خواندن، ورزش کردن ،گالری رفتن و … . اما در خانوادهای که سرمایه فرهنگی آن پایین است اینترنت جای تمام فعالیتها را میتواند بگیرد. چون هم دانش فرهنگی افراد پایین است و هم رفتارهایی که انجام می دهند با اینترنت قابل جایگزینی است چرا که وقتی سرمایه فرهنگی پایین است مجموعهی وسیعی از فعالیتهایی که در بالا به آنها اشاره شد ضرورتی نمییابند. بنابراین افراد ساعتها پای کامپیوتر و اینترنت می نشینند و اتفاقا به نظر خودشان در حال انجام دادن یک فعالیت فرهنگی مدرن هستند، در حالی که در واقع اینگونه نیست. به طور خلاصه سرمایهفرهنگی بالا منوط به رفتارهای فرهنگی و دانشفرهنگی است که به راحتی با اینترنت قابل جایگزینی نیست. بدین ترتیب انتظار می رود تاثیرات اینترنت بر خانواده های دارای سرمایه فرهنگی متفاوت، یکسان نباشد.
در این پژوهش تنها از دو ساختار بالا و پایین برای تبیین سرمایه فرهنگی استفاده خواهیم کرد و به فرضیات زیر پاسخ می دهیم:
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای سرمایهفرهنگی کمی است، موجب کاهش روابط اجتماعی آنان می شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای سرمایهفرهنگی پایینی است، موجب کاهش پایبندی آنان به ارزش های خانوادگی می شود.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   راهبردهای شناختی

2-5- فرضیه های پژوهش:
فرضیه اصلی:
پیامدهای اجتماعی اینترنت از طریق مداخله‌ی ساختار و ویژگی‌های خانوادهی کاربران بروز پیدا می کند.
فرضیه فرعی :
کاربرد اینترنت در کاربرانی که الگویفراغت در خانوادهی آنها فرد محور است موجب کاهش روابط اجتماعی آنان می شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که الگویفراغت در خانوادهی آنها فرد محور است، موجب کاهش پایبندی به ارزشهای خانوادگی آنان می‌شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که نظامقدرت درخانواده آنان غیردموکراتیک است موجب کاهش روابط اجتماعی آنان میشود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که نظامقدرت درخانواده آنان غیردموکراتیک است، موجب کاهش پایبندی آنان به ارزشهای خانوادگی می شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای سرمایه فرهنگی کمی است، موجب کاهش روابط اجتماعی آنان می شود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای سرمایه فرهنگی پایینی است، موجب کاهش پایبندی آنان به ارزش های خانوادگی میشود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای پایگاه اقتصادیاجتماعی پایینی است، موجب کاهش روابطاجتماعی آنان میشود.
کاربرد اینترنت در کاربرانی که خانواده آنان دارای پایگاه اقتصادی اجتماعی پایینی است، موجب کاهش پایبندی به ارزشهای خانوادگی میشود.

شکل 2-1) مدل مفهومی تحقیق

فصل سوم
روششناسی

مقدمه
روش تحقیق یکی از اساسی‌ترین مقوله‌هایی است که در هر پژوهش مورد توجّه است و به معنای استفاده از راه و روش و ابزاری است که محقق سعی میکند تا به جواب برسد. روش تحقیق را منطق تحقیق نیز میگویند؛ یعنی همچنان که منطق قوانینی را برای درست فکرکردن به دست میدهد، روش تحقیق نیز قواعدی را برای درست تحقیق کردن عرضه میکند. در این فصل ابتدا مفاهیم اصلی بهکار رفته در تحقیق از جنبه نظری و عملیاتی تعریف میشوند، سپس جامعه آماری، حجم نمونه، شیوه نمونهگیری، واحد نمونه، واحد تحلیل، اعتبار و پایایی ابزار سنجش، روش تحقیق و ابزار گردآوری داده ها و روش تجزیه و تحلیل داده ها مورد بررسی قرار می‌گیرند.

3-1- روش تحقیق و روش تجزیه و تحلیل داده ها
روش عبارت از مجموعه شیوه ها و تدابیری است که برای شناخت حقیقت و برکناری از خطا به کار میرود. روش خطمشی معقول و منظم برای دستیابی به هدفی معین است (ساروخانی 1380: 106). روش انجام این پژوهش کمی و پیمایشی است. این پژوهش از نوع مقطعی است و با تکنیک پرسشنامه انجام شده است. در واقع داده های مورد نیاز به وسیلهی پرسشنامه و مصاحبه با تمام خانوارهای نمونه که دارای دسترسی به اینترنت در خانه بوده و ساکن در خانوار هستند گردآوری شده است. در نهایت، داده ها با بهره گرفتن از نرمافزار spss و Amos پردازش و تجزیه و تحلیل شد. یافته‌ها در دو سطح توصیف و تحلیل ارائه شدهاند. در سطح توصیف، به تحلیل یک متغیّره پرداخته و در سطح تبیین، از تحلیل همبستگی پیرسون، رگرسیون استفاده می‌شود.

3-2- جامعه آماری
جمعیّت آماری به کلیه‌ی خانوارهای ساکن در منطقه چهار شهر تهران اطلاق می گردد، که دارای قابلیت دسترسی به اینترنت باشند. براساس سرشماری سال 1390 تعداد خانوارهای منطقه چهار شهر تهران برابر با 270948 خانوار است.

3-3- حجم نمونه
در تعیین حجم نمونه نکته مهم معرف بودن جامعه نمونه است. (ساروخانی 1378: 157). در برخی از منابع، حد نصابهایی برای تعیین اندازه نمونه پیشنهاد شده است. بنابراین میتوان در تعیین حجم نمونه به حد نصابهای تعیین شده اکتفا کرد (ازکیا و دربان آراسته 1384: 270) یکی از این روشها استفاده از فرمول عمومی کوکران است.

= N حجم جامعه آماری
= n حجم نمونه
= Z مقدار متغیر نرمال واحد استاندارد، که در سطح اطمینان 95 درصد برابر 96/1میباشد
= P مقدار نسبت صفت موجود در جامعه است.
که بر اساس داده های سایت سامانه مدیریت ضریب نفوذ اینترنت کشور مقدار ضریب نفوذ اینترنت در تهران7855/0 میباشد.
= q درصد افرادی که فاقد آن صفت در جامعه هستند p-1q =
= d مقدار اشتباه مجاز (05/0)

258.66= [(2145/0)(7855/0) ²(96/1)*270948]
n =
[(2145/0)(7855/0)2(96/1)+2(05/0)(270948)]

بنابر فرمول کوکران، حجم نمونه معادل 259 خانوار تعیین می گردد و برای جلوگیری از ریزش حجم نمونه از میزان تعیین شده، حجم نمونه به 280 مورد افزایش می یابد.

3-4- شیوه نمونهگیری
شیوه نمونهگیری در این پژوهش نمونهگیری احتمالی چند مرحله ای از نوع خوشهای میباشد. دلیل استفاده از روش نمونهگیری خوشهای این است که فهرست کاملی از کاربران اینترنت در دسترس نیست. لذا در گام نخست، نقشهی منطقه چهار شهر تهران تهیّه گردید. براساس اطّلاعات شهرداری تهران، از کلّ منطقهی مورد بررسی، محله پاسداران واقع در ناحیه ی سه به عنوان منطقه ی مرفه، محله تهرانپارس واقع در ناحیه ی پنج به عنوان منطقه ی متوسط و محله خاک سفید واقع در ناحیه ی شش به عنوان منطقه ی فقیرنشین تقسیم شد. سپس از هر ناحیه از روی پلاک های شهرداری و به روش تصادفی سیستماتیک واحد هایی انتخاب گردید. در مرحلهی بعدی نمونهگیری تعداد بلوکهای منتخب از هر خوشه براساس حجم آنها انتخاب شد؛ یعنی در هر خوشه، متناسب با حجم آن بلوکهایی به طور تصادفی انتخاب گردید. برای انتخاب خانوارها در هر بلوک متناسب با حجم بلوک به روش تصادفی سیستماتیک خانوارهایی از میان آن انتخاب شد.
جدول 3- 1) تعداد بلوکها و خانوارهای انتخابی در هر ناحیه متناسب با حجم ناحیه
نام خوشه/ محله ناحیه تعداد خانوار تعداد نمونه
پاسداران 3 50000 112
تهرانپارس 5 30000 68
خاک سفید 6 45000 100
جمع 14 125000 280

3-5- واحد نمونه
در این بررسی واحد نمونهگیری خانوار است و پرسشنامه ها با مراجعه به درب منازل توسط کاربران اینترنت تکمیل گردید (جمع آوری اطلاعات میدانی) و داده های بدست آمده توسط نرمافزار spss مورد پردازش قرار گرفت و تحلیل آنها متناسب با سطح سنجش متغیرها انجام شد.
3-6- واحد تحلیل
واحد تحلیل عبارتست از فرد، گروه، طبقه یا پدیده اجتماعی و موضوعی که ویژگیهای آن مورد بررسی میگیرد. در تعیین واحدهای تحلیل این سوال مطرح است که متغیر وابسته تحقیق، صفت چه چیز یا چه کسی است. صفت مورد بررسی، صفت فرد است یا صفت گروه یا صفت طبقه و … در واقع، واحد تحلیل همان موصوف است (نجفی 1384:46). واحد تحلیل پژوهش حاضر، فرد استفاده کننده از اینترنت می‌باشد.

3-7- تعریف مفهومی و عملیاتی متغیّرهای مورد بررسی
در این مرحله از تحقیق، متغیرها شاخصسازی میشوند. در واقع این مرحله به ما کمک میکند که بتوانیم مفاهیم را اندازهگیری کنیم. متغیّرهای این تحقیق شامل سه دسته متغیّرهای مستقل واسط و وابسته است. متغیر وابسته، پیامدهای اجتماعی اینترنت در زندگی فرد کاربر است و متغیر واسط استفاده از اینترنت میباشد. متغیّر مستقل شامل متغیرهای ساختار خانواده یعنی پایگاه اقتصادی-اجتماعی، نظام قدرت، سرمایه فرهنگی و الگوی اوقاتفراغت خانواده میباشد. به منظور سنجش ازپرسشنامه محقق ساخته استفاده گردید و محقق با رجوع به درب منازل بصورت نمونه تصادفی سیستماتیک مراجعه و از فرد استفاده کننده از اینترنت درخواست گردید پرسشنامه را پر کند. در جدول زیر نیز نوع متغیر و سطح سنجش به تفکیک بیان شده است.
جدول3-2) سطح سنجش متغیرهای مورد بررسی
ردیف متغیر نوع متغیر سطح سنجش
1 استفاده از اینترنت واسط فاصلهای
2 پایگاه اقتصادی-اجتماعی مستقل فاصلهای
3 سرمایه فرهنگی مستقل فاصلهای
4 نظام قدرت در خانواده مستقل فاصلهای
5 الگوی اوقات فراغت مستقل فاصلهای
6 نظام روابط درون خانواده وابسته فاصلهای
7 نظام ارزشهای خانواده وابسته فاصلهای

3-7-1- متغیر وابسته و تعریف مفهومی آن
پیامدهای اجتماعی استفاده از رسانه توسط جامعه‌شناسان، روانشناسان اجتماعی، صاحبنظران علوم رسانه و ارتباطات همواره مورد توجه قرار گرفته است. امروزه با پیشرفت و توسعه‌ی جوامع در کنار گسترش و تحول انواع رسانه های دیداری و شنیداری اقبال عمومی به اینترنت قابل تامل است و همین گسترش و توجه عمومی باعث گردیده تا محققان علوم انسانی تحقیقات و پژوهش هایی در این باره انجام دهند. پیامدهای اجتماعی اینترنت مانند هر رسانه دیگر سر راست و مستقیم نمی باشد و خانواده به عنوان یکی از متغیر های مستقل، مهم و فعال بر آن تاثیرگذار می باشد.
3-7-1-1 نظام روابط اجتماعی درون خانواده
رنه کونیگ معتقد است خانواده به عنوان نظامی خاص، یعنی گروه کوچک با ساختار و کارکرد خاص است. از دیدگاه وی خانواده به عنوان یک گروه اجتماعی بررسی می شود. این گروه اجتماعی ویژگی های خاصی دارد که متفاوت از سایر گروه هاست. تعریف کلاسیک ارنست برگس از خانواده، واحدی از افراد در کنش متقابل با یکدیگر است. اما رنه کونیگ از خانواده به عنوان گروهی خاص نام می برد که اعضای آن با احساسات شدید با یکدیگر در ارتباط هستند. وی بر مهمترین خصلت گروه خانواده یعنی رویارویی روابط و صمیمیت تاکید می کند. (اعزازی1389:72)
3-7-1-1-1 دایره و شدت (صمیمیت) روابط
خانواده مناسب ترین نظام و محل برای تأمین نیازهای آدمی از جمله ایجاد روابط صمیمانه اجتماعی است. رابطه صمیمانه به رابطه بین‌فردی گفته می‌شود که متضمن عشق و علاقه و احساسات شدید اعضا با یکدیگر باشد. خانواده صمیمی میکوشد از هر فرصت کوتاهی برای تحکیم و تقویت روابط بین اعضاء خود استفاده کند. انجام فعالیتهای گروهی، ورزش های دسته جمعی و تفریحهای خانوادگی از جمله شیوههائی است که علاقه و صمیمیت اعضاء خانواده را نسبت به هم بیشتر میکند. برای سنجش دایره روابط و شدت صمیمیت از شاخصهایی از جمله: صحبتکردن های صمیمانه، غذا خوردن در کنارهم، کارکردن با یکدیگر، انجام بازیهای گروهی، گوش دادن فعال به صحبتهای یکدیگر، پرهیز از انتقادها و شکایتهای نابهجا و نامهربانانه، تشکر از تلاشهای یکدیگر، خوش رفتاری، عملکردن به قول و قرارهای ساده و توجه داشتن به نیازهای هریک از اعضا، همفکری و مشورت در امور زندگی، میزان ارتباط با دوستان، خویشاوندان و انجمنها، اعتماد و تعهد به هم، توجه به خواست های فردی و تفریح، تعداد دوستان صمیمی، عضویت و میزان فعالیت در سازمانهای سیاسی، خیریه و … استفاده شده است.

جدول 3-3) عملیاتی کردن متغیر وابسته نظام روابط اجتماعی
ردیف گویه
1 در صورتی که در سازمانهای خیریه-سیاسی- مذهبی عضویت دارید به سئوالات زیر پاسخ دهید:
نوع عضویت شما چگونه است؟
در ماه چند نوبت در جلسات آن شرکت می کنید؟
در سال چند نوبت در جلسات آن شرکت می کنید؟
شما دارای چه سمتی در سازمان خیریه هستید؟
2 وقتی که با اعضای خانواده تان صحبت می کنید چقدر با آنها احساس همدلی می کنید؟
3 در صورتی که شما نیاز به کمک داشته باشید خانواده شما چقدر به شما کمک کنند؟
4 در صورتی که شما نیاز به کمک داشته باشید خویشاوندان شما چقدر به شما کمک کنند؟
5 ارتباط خود را با والدین تان چگونه ارزیابی می کنید؟
6 دیگر مثل گذشته برای بودن با اعضای خانواده ام وقت نمی گذرانم و بیشتر با دوستانم ارتباط دارم.
7 به دلیل حضور در جمع دوستان حوصله شرکت در برنامه های جمعی خانوادگی(دور هم جمع شدن و چای خوردن یا فیلم نگاه کردن) را ندارم.
8 منزوی تر از گذشته ام و دیگر با اعضای خانواده نمی جوشم.
9 به چه میزان با این سئوال موافقید: من با والدینم فصل مشترکی(برای گفتگو، تفریح و…) ندارم، آنها مرا درک نمی کنند؟
10 تا چه میزان در انجام کارهای خانه مشارکت می کنید؟
11 برای خانواده شما چقدر اهمیت دارد که همگی قبل از ساعت خاصی (مثلا هشت شب) در منزل حضور داشته باشید؟
12 تا چه اندازه شما با گرفتن هدیه (به مناسبت تولد و …) یا شاخه گل همدیگر را خوشحال می کنید؟
13 در موقع صحبت کردن با اعضای خانواده از روشن کردن تلویزیون یا انجام کارهای متفرقه دیگر پرهیز می کنم.
14 در اغلب موارد دور هم جمع می شویم و صمیمانه در مورد هر مسئله ای با هم حرف می زنیم.
15 در مقابل خطاهای یکدیگر گذشت داریم و با مهربانی مسائل را حل می کنیم.
16 ما اغلب موارد از همدیگر انتقاد می کنیم و اصولا خانواده مهربان و با گذشتی نیستیم.
17 تا چه اندازه از کلماتی چون “متشکرم”، “ممنونم”، زحمت کشیدی” و غیره برای بیان تشکر و قدردانی از تلاشهای اعضای خانواده استفاده می کنید.
18 تا چه اندازه این گونه رفتار می کنید: برای ابراز محبت به همدیگر هنگام پیاده روی دست همدیگر را می گیریم.

3-6-1-2- میزان پایبندی به ارزشهای خانوادگی
در یک تعریف جامعه شناختی ارزشها انواع گوناگون واقعیت و اموری هستند که احتیاجات انسان را برآورده می کنند. پارسونز پیرامون ارزشها معتقد است که “عنصری از نمادی مشترک که به عنوان یک شاخص یا معیار در انتخاب میان مشتق های تمایل که در یک موقعیت ذاتا یافت می شوند به کار می روند، ارزش نامیده می شود.”(به نقل از محبوبی منش،1380) چالمرز جانسون در تعریف ارزش می گوید: “ارزش ها، الگوهای اجتماعی اند که درصد پذیرش آنها توسط گروهی از افراد، مبنایی را برای ایجاد انتظاراتی مشترک و معیاری را برای هدایت و تنظیم رفتار فراهم می کند. (جانسون، 1363:281)
در این پژوهش پیامدهای اجتماعی در دو بعد نظام روابط اجتماعی درون خانواده و میزان پایبندی به ارزشهای خانوادگی و با طیف پنج قسمتی لیکرت (کاملا درست، تا حدودی درست، بی‌نظرم، تا حدودی نادرست، کاملا نادرست) و ( اصلا، خیلی کم، کم، زیاد،خیلی زیاد ) عملیاتی شده است.
جدول3-4) عملیاتی کردن متغیر وابسته میزان پایبندی به ارزشهای خانوادگی
ردیف گویه
1 تا چه اندازه تمایل دارید که وعده های غذایتان را با اعضای خانواده خود صرف کنید؟
2 آیا خانواده تان در استفاده شما از اینترنت موافقت دارند؟
3 آیا با این سئوال موافقید: وقت گذاشتن برای اعضای خانواده نوعی وقت تلف کردن است؟
4 آیا در خانواده شما هر کس وظایفی بر عهده دارد و شما در قبال دیگر اعضای خانواده مسئول هستید؟
5 آیا اعضای خانواده شما همچون یک تیم هستند و هوای همدیگر را دارند؟
6 آیا جلب رضایت پدر و مادرتان در مورد ازدواج برایتان مهم است؟
7 آیا رضایت مادر و پدر در تصمیم گیری هایتان مهم است؟
8 آیا از گفتگو با اعضای خانواده خود لذت می برید؟
9 تا چه حد افکار و عقاید پدر و مادرتان را قبول دارید؟
10 تا چه حد از بازی و سرگرمی با اعضای خانواده تان لذت می برید؟
11 آیا خانواده تان از نوع استفاده شما از اینترنت اطلاع دارند؟
12 وقتی اعضای خانواده دور هم جمع هستند من هم به جمع آنان می پیوندم.
13 برای ما مهم است که به قول و قرار های خود در قبال خانواده عمل کنیم.

3-6-2- متغّیر واسط
اینترنت به عنوان یک ابزار ارتباطی می تواند نقش مکملی در ارتباطات اجتماعی داشته باشد. ارتباطات اینترنتی تا جایی می توانند به حفظ و تقویت روابط اجتماعی کمک کنند که در کنار روابط واقعی افراد قرار گیرند. استفاده از اینترنت می تواند اثرات مثبت و منفی را برای فرد استفاده کننده به همراه داشته باشد. لیکن ساختار خانواده در این میان نقش مهمی را بازی می کند. افراد گوناگون با ساختار متفاوت خانوادگی اثرات متفاوتی از اینترنت می پذیرند. به عبارت دیگر ساختار خانواده ی فرد استفاده کننده در پیامدهای اجتماعی استفاده از اینترنت موثر است. این شاخص از طریق مدت زمان استفاده، مهارت فرد کاربر و زمان استفاده در شبانه روز مورد بررسی قرار می گیرد.
جدول 3-5) عملیاتی کردن متغیر واسط میزان استفاده از اینترنت
ردیف گویه
1 چه مدت زمانی است که شما در خانه اینترنت استفاده می کنید؟
2 مهارت شما در استفاده از اینترنت چگونه است؟
3 زمانی که در خانه هستید در چه زمانی از شبانه روز از اینترنت استفاده می کنید؟
4 به طور کلی در طول روز چند ساعت از اینترنت استفاده می کنید؟
5 به طور کلی در طول هفته چند ساعت از اینترنت استفاده می کنید؟
6 به طور کلی در ماه حدودا چند ساعت از اینترنت استفاده می کنید؟
7 در صورتی که پاسخ شما به سئوال بالا “بلی” است لطفا بفرمائید از چه ساعتی تا چه ساعتی از اینترنت استفاده می کنید؟
8 از کدام سرویس خدمات اینترنت استفاده می کنید؟
9 چقدر از اینترنت برای مصارف علمی استفاده می کنید؟
10 چقدر از اینترنت برای کسب اخبار استفاده می کنید؟
11 چقدر از اینترنت برای دانلود فیلم و موسیقی استفاده می کنید؟
12 چقدر از اینترنت برای بازی و سرگرمی استفاده می کنید؟
13 چقدر از اینترنت برای حضور در شبکه های اجتماعی استفاده می کنید؟

3-6-3- متغّیرهای مستقل
3-6-3-1- پایگاه اقتصادی- اجتماعی
پایگاه اقتصادی-اجتماعی، پایگاهی است که فرد در میان یک گروه دارد. یا به مرتبه اجتماعی- اقتصادی یک گروه در مقایسه با گروه‏های دیگر گفته می‏شود. به بیان دیگر، موقعیتی که یک فرد یا خانواده با ارجاع به استانداردهای میانگین رایج درباره ویژگی‏های فرهنگی، درآمد مؤثر، دارایی‏های مادی و مشارکت در فعالیت‏های گروهی-اجتماعی به دست می‏آورد(کوئن،1373:240). وبر میگوید، پایگاه برآوردی مثبت یا منفی از احترام یا پرستیژ پذیرفته شده از سوی افراد یا موقعیت‏ها است. پایگاه، بازتاب دهنده عواملی همچون منشأخانوادگی رفتار، تحصیلات و ویژگی‏های مشابه است که دست‏یابی به آن‏ها یا از دست‏ دادنشان سخت‏تر از به دست آوردن یا از دست دادن ثروت اقتصادی است(کوئن، 1373:245). البته چون واژه پایگاه از انعطاف مفهومی برخوردار است و غیر از بعد اجتماعی(منزلت شغلی)، بعد اقتصادی(درآمد و ثروت) و بعد فرهنگی (تحصیلات)را نیز در بر میگیرد آن را در این پژوهش انتخاب نموده ایم. به عبارت دیگر، این متغیر شاخص تلفیقی است مرکب از میزان درآمد خانوار، سطح تحصیلات فرد، رتبه با نمره منزلت شغلی و میزان دارایی، مایملک متعلقات آزمودنیها که نشانگر موقعیتی است که فرد در سلسله مراتب اجتماعی احراز کرده است.
متغیّرهای اصلی تعیین کنندهی پایگاه اقتصادی-اجتماعی یک فرد در جامعه درآمد، شغل و تحصیلات میباشند که به طور عمده با مفهوم وبر از منزلت اجتماعی مرتبطاند و سه عامل تعیین کنندهی پایگاه اقتصادی-اجتماعی هستند. با توجّه به شرایط اقتصادی و اجتماعی منطقه چهار تهران این شاخص ترکیبی از متغیّرهای تحصیلات، شغل و درآمد است. ضرایب و امتیازات هر یک از این متغیّرها با توجّه به وضعیّت فرهنگی و اقتصادی خاص منطقه تعیین میشود و ممکن است این ضرایب در منطقهای با وضعیت فرهنگی و اقتصادی دیگر جهت سنجش پایگاه اقتصادی-اجتماعی سودمند نباشد.
3-6-3-1-1- تحصیلات
مجموعه سالهای آموزشی رسمی است که یک فرد در طی دوره های آموزشی ابتدایی، راهنمایی، متوسطه و دانشگاهی میگذراند (مرکز آمار ایران، 1385). در این تحقیق، تحصیلات پاسخگویان در قالب مقیاس رتبهای در 5 مقولهی1- بی سواد 2-زیر دیپلم 3-دیپلم و فوق دیپلم 4-لیسانس و فوق لیسانس، 5-دکتری و بالاتر مورد سنجش قرار گرفته است.
3-6-3-1-2- وضعیّت اشتغال
اشتغال انجام هر گونه فعالیتّی است که پاسخگو به عنوان شغل خود اعلام میکند، بابت آن دستمزد دریافت میکند و یا به نوعی در تولید درآمد خود سهیم است، اعم از اشتغال در منزل یا خارج از منزل (حسینی، 1387). این متغیر در سطح سنجش اسمی و در سه مقولهی شاغل، غیر شاغل و کارگر اندازهگیری شده است. شاغل به کسی اطلاق میشود که به کاری در داخل یا خارج از منزل مشغول بوده و در ازاء آن دستمزد دریافت میکند. غیر شاغل، شامل کلّیهی افرادی است که هیچ نوع فعالیتّی ندارند.
3-6-3-1-3- مالکیّت مسکونی
مالکیّت محلّ مسکونی در سطح اسمی و در سه مقولهی شخصی، رهنی- اجارهای و سازمانی اندازهگیری شده است. منزل شخصی، ملکی است (به صورت ویلایی و یا آپارتمانی) که زن یا شوهر مالک آن است. منزل رهنی- اجارهای، ملکی است که خانواده به صورت رهن و اجاره به مدّت یک سال در آن زندگی میکند و ماهانه مبلغی را به عنوان اجازه به صاحبخانه میپردازد (عبّاسی شوازی و همکاران 126:1385). منزل سازمانی به ملکی اطلاق می شود که سازمان یا اداره دولتی به مدیران و کارمندان خود در برابر دریافت مبلغی ناچیز به مدتی معین قرار می دهد.
جدول3-6) عملیاتی کردن متغیر مستقل پایگاه اقتصادی-اجتماعی
ردیف گویه
1 در مجموع خودتان را جزو کدامیک از طبقات اجتماعی می دانید؟
2 در کل وضعیت اقتصادی خود را در چه سطحی می بینید؟
3 محله ای که در آن زندگی می کنید جزو کدامیک از محلات شهر می باشد؟
4 وضعیت اشتغال خودتان؟
5 شغل همسرتان؟
6 تحصیلات همسرتان چیست؟
7 میزان هزینه ماهیانه شما به تومان؟
8 میزان درآمد ماهیانه خانواده شما به تومان؟
9 نوع مسکن؟
10 چه مدتی است که در این محله زندگی می کنید؟

3-6-3-2- نظام قدرت
در یک عبارت کلّی، معنای عام قدرت یعنی توانائی کنترل بر اعمال سایر افراد علی رغم میل شان است. (هورتن،1972و برون،1994 به نقل از مهدوی و خسروشاهی1382:33).
درویش پور (1374) در مطالعهی انواع خانواده بر اساس روابط موجود و بویژه روابط قدرت در میان نقشهای مختلف، بین دو نوع خانواده سلطهگر و دموکراتیک تمایز قایل شده است. از نظر وی، فرزندان خانواده های سلطهگر که نوع روابط در آن بر پایه اجبار شکل گرفته است فرهنگ گفتگو و تفاهم را نمیآموزند، بلکه فرهنگ دیکته شدن و دیکته کردن را فرا میگیرند و آن چه فرزندان در این نوع خانواده یاد میگیرند دنبالهروی، تقلید کورکورانه و وابستگی است. در خانواده های دموکراتیک، مناسبات و ارزشهای دموکراتیک به معنای به رسمیت شناختن تنوع آرا ، حق مخالفت و دگراندیشی، به رسمیت شناختن حریم اشخاص، حرمت افراد و ارزشهای فردی، امکان رشد آزاد و حقوق برابر افراد برای اعمال نظر و مشارکت اجتماعی وجود دارد. (درویش پور118-1374:117) چگونگی نظام قدرت در خانواده با سنجش مولفههایی چون: چگونگی هزینه کردن درآمد شخصی اعضا، نحوه خرید مسکن یا اتومبیل، قائل به تحصیل برابر برای فرزندان دختر و پسر، نحوه تعامل و مشورت با اعضای خانواده، نحوه کارکردن اعضا در خانه، نحوه تهیه مواد غذایی برای منزل و غیره صورت میگیرد. هر یک از گویه ها از وزن یکسانی در ساخت شاخص برخوردارند و مجموع نمرات پاسخگو از گویه ها بیانگر نوع نظام قدرت در خانواده است. نظام قدرت شامل طیف های سه گانه زیر می باشد:
3-7-3-3-1- نظام مستبدانه: بوئرمن (1964) میگوید در نظام مستبدانه پدر یا مادر بر فرزند صرفا دیکته می کنند و فرزند حق اظهار نظر ندارد.
3-7-3-3-2- نظام اقتدارگرایانه: پدر یا مادر به حرف فرزندان گوش میدهند، اما خودشان تصمیم می گیرند.
3-7-3-3-3- نظام دموکراتیک: به فرزند فرصت کافی برای تصمیمگیری داده می شود، ولی تائید تصمیم با اولیا است.

جدول3-7) عملیاتی کردن متغیر مستقل نظام قدرت درون خانواده
ردیف گویه
1 در خانواده ما تصمیماتی که گرفته می شود بدون در نظر گرفتن رای فرزندان است.
2 روی هم رفته در خانواده ما والدین حرف آخر را می زند؟
3 در خانواده ما فقط مردها حق استفاده از اتومبیل را دارند.
4 گاهی اوقات مخالفت با تصمیماتی که در امور خانواده گرفته می شود بی فایده است.
5 به طور کلی کمتر به نظریات من در امور زندگی توجه می شود.
6 در خانواده ما برای گرفتن تصمیمات مهم به حرف های فرزندان توجه می شود اما در نهایت والدین هستند که به تنهایی تصمیم می گیرند که چه باید کرد.
7 در خانواده ما فرزندان برای بیرون رفتن (مهمانی، ورزش کردن و …) نیازمند اجازه گرفتن از والدین هستند.
8 در خانواده ما همه باید درآمد شخصی خود را تحویل پدر خانواده دهند و او برای هزینه کردنش تصمیم می گیرد.
9 در گرفتن تصمیمات مهم زندگی(خرید مسکن یا اتومبیل)، نظرات فرزندان اهمیت ندارد؟

3-6-3-3- سرمایه فرهنگی
سرمایه فرهنگی را می‌توان توانایی تصرف و استفاده از کالاهای فرهنگی تعریف کرد. ﻣﻔﻬﻮﻡ سرمایهﻱ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺑﻮﺭﺩﻳﻮ، ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺍﺯ ﺗﻮﺍﻧﻤﻨﺪﻱ ها و ﻋﺎﺩﺕﻫﺎ ﻭ ﻃﺒﻊﻫﺎی ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺷﺎﻣﻞ: ﺩﺍﻧﺶ، ﺯﺑﺎﻥ، ﺳﻠﻴﻘﻪ ﻳﺎ ﺫﻭﻕ ﻭ ﺳﺒﮏﺯﻧﺪﮔﻲ، ﺩلاﻟﺖ ﻣﻲﮐﻨﺪ. در نظریه سرمایه فرهنگی ابعاد و عناصر فرهنگی می تواند به عنوان منابع تسهیلکننده برای دسترسی به موقعیتهای جدید، امتیازات و پاداشهای کمیاب و ارزشمند تلقی شود. سرمایهفرهنگی را می توان شامل دارائیها، فعالیتها و اطلاعات فرهنگی، سطوح تحصیلی، تعاملات فرهنگی در عرصه اجتماعی دانست. شاخصهای مورد استفاده برای سنجش سرمایه فرهنگی در این پژوهش عبارتند از: مدارک تحصیلی (که در تقسیمبندی بوردیو از انواع سرمایهفرهنگی، شکل خاصی از سرمایه فرهنگی نهادینه شده محسوب میشود)، دارایی های فرهنگی که در قالب اشیای مادی و کالاهای متعلق به فرهنگ متعالی مثل نوشته ها، نقاشیها، مجسمه ها، ابزارها و کارهای هنری، آلاتموسیقی، کتاب، امکانات لازم برای مطالعه عینیت مییابد، استفاده از کالاهای فرهنگی خاص مانند تماشای برنامههایی خاص از تلویزیون، استفاده از موسیقی خاص، عادت های مطالعه که شامل نوع و میزان کتاب خواندن، استفاده از کتابخانه، خواندن روزنامه و مجلات، اشتراک روزنامه و مجلات، فعالیت های فرهنگی آشکار مانند رفتن به موزه ها، تئاتر، سینما و مشارکت در هنرهای زیبا، پیگیری حوادث هنری، مسافرتهای فرهنگی گروهی، شرکت در کلاس های فرهنگی و هنری را شامل می شود.
جدول3-8) عملیاتی کردن متغیر مستقل سرمایه فرهنگی
ریف گویه
1 آیا شما در منزل کتابخانه شخصی دارید؟
2 آیا در خانواده شما به دلیل علاقه به مطالعه از یک مکان خاص برای مطالعه استفاده می شود؟
3 آیا مشترک روزنامه و مجلات هستید؟
4 آیا حداقل یک کتاب در ماه می خوانید؟
5 آیا به نوع خاصی از موسیقی علاقه مند هستید؟ (کلاسیک، پاپ، راک و ….)
6 آیا به نوع خاصی از برنامه های تلویزیون علاقه مند هستید؟ (مثلا فیلم های مستند، تاریخی، سریال و ….)
7 آیا در خانواده شما فرزندان در کلاس های فوق برنامه هنری و فرهنگی شرکت می کنند؟
8 آیا اعضای خانواده شما به مطالعه علاقمند هستند؟ (حداقل یک ساعت در روز مطالعه غیر درسی دارند)
9 آیا شما اغلب به دیدن ابنیه تاریخی، مذهبی، کاخ موزه ها، نمایشگاه آثار هنری و … می روید؟
10 آیا شما به پیگیری اخبار و حوادث مربوط به هنرمندان (بازیگران، خوانندگان، نقاشان و…) علاقه مند هستید؟
11 آیا شما در هر ماه حداقل یک بار به سینما، تماشای تئاتر، بازدید از موزه، گالری نقاشی و غیره می روید؟
12 آیا در خانواده شما ازآثار هنری مثل نقاشی های خاص، مجسمه تاریخی و … برای تزئین خانه استفاده می شود؟
13 آیا اعضای خانواده شما به موسیقی علاقمنداند به گونه ای که حداقل یک نفر از ساز استفاده می کند؟
14 تا چه اندازه با همدیگر بازی گروهی انجام می دهید؟

3-6-3-4- الگوی اوقات فراغت
انسان معاصر به تناسب انتخاب سبکزندگی نوع خاصی از اوقات فراغت را در زندگی بر می گزیند. اوقات فراغت یعنی زمانی که فرد در آن زمان کاری انجام نمی دهد. به واقع می توان گفت که صرف اوقات فراغت از آن جهت مهم است که بر اساس آن می توان موقعیت اجتماعی هر کس را مشخص نمود به این ترتیب که توانایی درگیر شدن در فعالیتی که وقت آزاد شما بهحساب میآید موقعیت شما را در اجتماع نشان می دهد. مثلا برای افراد طبقه متوسط بالا اوقات فراغت زمان جدی است. فراغت در خانواده میتواند به دو حالت جمعمحور یا فردمحور باشد و اعضای خانواده بر آن اساس برنامههای فراغتی خود را انتخاب نمایند.
در خانوادههائی که فراغت فردی مطلوب اعضا باشد وجود اینترنت بر روابط بین افراد تاثیر چندانی نخواهد گذاشت چون از قبل روابط بین اعضای خانواده از انسجام بالائی برخوردار نبوده است اما اگر رفتار فراغتی خانواده جمع محور(گروهی) باشد و بر جمعشدن اعضا خانواده در کنار هم تاکید شود اینترنت می تواند بر رفتار فراغتی خانواده تاثیر بگذارد. دستهای از عوامل که باعث میشود اعضای خانواده دست به انتخاب نوعی از فراغت بزنند متغیر های جمعیتشناختی(سن، جنس، تحصیلات، شغل، تاهل و درآمد) است. در این پژوهش با بهره گرفتن از تحلیل عاملی دو بعد رفتار فراغتی فرد محور و رفتار فراغتی جمعمحور در خانواده با طرح مقولاتی چون مدت زمان فراغت خارج از منزل، نحوه گذران اوقات فراغت، میزان اوقات فراغت، دیدگاه اعضای خانواده در مورد نحوه گذران اوقات فراغت و … مشخص می کنیم.
جدول3-9) عملیاتی کردن متغیر مستقل الگوی اوقات فراغت
ردیف گویه
1 به چه میزان اوقات فراغت تان را با اعضای خانواده پر می کنید؟
2 تا چه اندازه اتفاق می افتد که شما با اعضای خانواده به گردش و پیک نیک بروید؟
3 به چه میزان اوقات فراغت تان را با همدیگر به تماشای فیلم می گذرانید؟
4 تا چه اندازه شما و اعضای خانواده با همدیگر بازی های گروهی انجام می دهید؟
5 تا چه اندازه شما و اعضای خانواده با همدیگر سر یک سفره می نشینید و غذا می خورید؟
6 تا چه اندازه شما در کارهای منزل به اعضای خانواده کمک می کنید؟
7 نظر اعضای خانواده ام در نحوه گذران اوقات فراغت بسیار اهمیت دارد؟
8 اوقات فراغت خود را چگونه می گذرانید؟
9 چقدر از اوقات فراغت خود را در روز بیرون منزل می گذرانید؟
10 عموما خانواده ما یک سریال تلویزیونی را با همدیگر نگاه کرده و تعقیب می کنند.
11 چقدر علاقمند به شرکت در برنامه های خانوادگی(جمع شدن دور هم به هر بهانه ای،رفتن به میهمانی های جمعی و مراسم ها)هستید؟.
12 به چه میزان علاقمندید بیشترین زمانی که در خانه هستید را با بقیه اعضای خانواده دور هم باشید؟
3-7- اعتبار و پایایی
در این تحقیق برای اندازهگیری پایایی تحقیق از روش آلفای کرونباخ استفاده خواهیم کرد. ضریب کرونباخ آلفا برای سنجش میزان تکبُعدی بودن نگرشها، قضاوتها، عقاید و سایر مقولههایی که اندازهگیری آنها آسان نیست بهکار میرود. اساس ضریب کرونباخ آلفا بر پایهی طیفها یا مقیاسهاست. مقدار آلفای کرونباخ بین 1-0 در نوسان بوده، هر چقدر مقدار آن به سمت 1 میل کند یا نزدیک شود، بیانگر هماهنگی درونی گویه‌ها با متغیر مورد نظر است و وسیله اندازهگیری نیز به همان نسبت دارای روایی بالا خواهد بود. و برعکس، چنانچه به سوی صفر میل کند، به همان نسبت پایایی پائین خواهد بود. به همین منظور ابتدا در قالب آزمون مقدماتی برای سنجش درستی گویه ها و معرف‌های گنجانده شده در پرسشنامه، تعداد 50 پرسشنامه در بین افراد انتخاب شده توزیع و نتایج به‌دست آمده در سطح نمونه مورد نظر مورد بررسی قرار گرفت. بعد از محاسبه پایایی، سوالاتی که باعث پایین آمدن پایایی کل میشدند، حذف شدند.
در نهایت، گویه ها از سازگاری درونی بالایی برخوردار بودند و در پرسشنامه نهایی مورد استفاده قرار گرفتند.
جدول 3-10) میزان پایایی شاخص‌های تحقیق
نام متغیرها ضریب آلفا
نوع روابط در خانواده 76/0
میزان پایبندی به ارزشها 73/0
سرمایه فرهنگی 84/0
الگوی اوقات فراغت 79/0
نظام قدرت در خانواده 86/0

فصل چهارم
یافتههای تحقیق

4-1- مقدمه
در این فصل با بهره گرفتن از روش های مختلف آماری، داده های بدست آمده از پرسشنامهی محقق ساخته، مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد و یافتههای پژوهش ارائه خواهد شد. به عبارتی، اطلاعاتی که از اجرای پرسشنامه بدست آمده، جمعآوری، کدگذاری و وارد رایانه شده و با بهره گرفتن از نرم افزار spss در نسخه 20 و نرم افزار Amos در دو بخش توصیفی و استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
در فصل حاضر، در قالب آمار توصیفی که شامل جداول یک بعدی مربوط به نتایج متغیرهای زمینهای و متغیرهای اصلی پژوهش است، ارائه خواهند شد. سپس، با بهره گرفتن از آمار استنباطی و آزمون‌های مختلف آماری مانند تحلیل همبستگی، رگرسیون و … به آزمون فرضیات و در نهایت؛ با برازش مدل، روابط علی بین متغیرهای مدل مفهومی پژوهش مورد آزمون قرار میگیرد.
4-2- آمار توصیفی
4-2-1- جداول یک بعدی مربوط به نتایج متغیرهای زمینهای
جدول ( 4-1) نشان میدهد که حدود 8/31 درصد از کاربران در سن 26 تا 30 سال قرار دارند، این در حالی است که درصد بالایی نیز در سن 40 سال به بالا قرار دارند. حدود 1/12 درصد هم بین سنین 14 تا 25 سال قرار دارند که قابل توجه است. اکثر پاسخگویان مردان میباشند که 5/62 درصد هستند. 5/37 درصد مابقی را نیز زنان تشکیل میدهد. طبق این جدول مشخص شد که اکثر پاسخگویان یعنی 1/57 درصد از سطح سواد لیسانس و فوق لیسانس برخوردارند. تنها 7/0 درصد از آنها بیسواد هستند. همچنین، بیشتر پاسخگویان یعنی 9/57 درصد شاغل و حدود 1/22 درصد نیز، دانشجو بودهاند. در رابطه با شغل همسران پاسخگویان، نتایج نشان میدهد که حدود 3/18 درصد از همسران پاسخگویان شاغل بودهاند به دلیل اینکه اکثر پاسخگویان مجرد بودهاند، بنابراین تعداد کمی به این سوال پاسخ دادهاند و حدود 1/71 درصد پاسخی به این سوال ندادهاند. علاوه بر این، طبق جدول زیر، از بین کسانی که متاهل بودهاند حدود 9/22 درصد تحصیلات همسرانشان لیسانس و بالاتر است. همچنین، این جدول نشان میدهد که اکثر پاسخگویان یعنی 9/57 درصد مجرد هستند، 6/39 درصد نیز متاهل بوده و تنها 8/1 درصد مطلقه بودهاند.
طبق جدول ( 4-2) اکثر پاسخگویان یعنی حدود 90 درصد شیعه مذهب میباشند. نشان میدهد که بیشتر پاسخگویان از درآمد بین 1500000 تا 2000000 برخوردارند. تعداد کمی هم از درآمد زیر 1500000 هزار تومان برخوردارند. همچنین، بیشتر پاسخگویان از هزینه بین یک میلیون تا یک میلیون و پانصد هزار تومان برخوردارند.که از میزان درآمد آنها کمتر است. نتایج حاکی از آن است که تقریبا نصف نوع مسکن کاربران، شخصی و نصف دیگر استیجاری میباشد و تنها 7/0 درصد آنها در خانه های دولتی زندگی میکنند. علاوه بر این، بیشتر پاسخگویان یعنی حدود 5/42 درصد بین یک تا 5 سال است که در محله مورد نظر زندگی میکنند.

جدول 4-1) توزیع مشخصات جمعیتی پاسخگویان
ویژگی فراوانی درصد
14-20 34 12.1
21- 25 41 14.6
سن 26-30 89 31.8
31-35 45 16.1
35- 40 16 5.7
40 سال به بالا 55 19.6
زن 105 37.5
جنسیت مرد 175 62.5
بیسواد 2 .7
زیر دیپلم 26 9.3
دیپلم و فوق دیپلم 80 28.6
سواد پاسخگو لیسانس و فوق لیسانس 160 57.1
دکتری 10 3.6
پاسخ نداده 2 .7
شاغل 162 57.9
بیکار 25 8.9
اشتغال پاسخگو خانه دار 14 5
دانشجو 62 22.1
بازنشسته 4 1.4
پاسخ نداده 13 4.6
شاغل 51 18.2
بیکار 2 .7
اشتغال همسر پاسخگو خانه دار 22 7.9
دانشجو 2 .7
بازنشسته 4 1.4
پاسخ نداده 199 71.1
بیسواد 3 1.1
تحصیلات همسر پاسخگو زیر دیپلم 2 .7
دیپلم 22 7.9
فوق دیپلم 25 8.9
لیسانس و بالاتر 64 22.9
پاسخ نداده 164 58.6
متاهل 111 39.6
مطلقه 5 1.8
تأهل مجرد 162 57.9
پاسخ نداده 2 .7
کل 280 100
جدول 4-2) توزیع مشخصات جمعیتی پاسخگویان
ویژگی فراوانی درصد
شیعه 252 90
سنی 17 6.1
مذهب سایر 4 1.4
پاسخ نداده 7 2.5
100.000هزار- 500.000 تومان 46 16.4
501.000- 1.000.000 20 7.1
میزان درآمد پاسخگو 1.001.000- 1.500.000 46 16.4
(هزار تومان) 1.501.000- 2.000.000 101 36.1
2.000.000بالاتر 46 16.4
پاسخ نداده 67 23.9
100.000هزار- 500.000 تومان 67 23.9
501.000- 1.000.000 100 7.5
میزان هزینه پاسخگو 1.001.000- 1.500.000 21 35.7
1.501.000- 2.000.000 25 8.9
2.000.000بالاتر 20 7.1
پاسخ نداده 47 16.8
شخصی 129 46.1
استیجاری 134 47.9
نوع مسکن دولتی 2 .7
پاسخ نداده 15 5.4
1 تا 5 119 42.5
مدت زمان زندگی در محله 6 تا 10 46 16.4
(سال) 11 تا 15 39 13.9
16 تا 20 21 7.5
20 سال بالاتر 55 19.6
کل 280 100

4-2-2- جداول یک بعدی مربوط به متغیرهای اصلی
4-2-2-1- میزان استفاده از اینترنت در بین کاربران
در واقع، در این متغیر حداقل ارزش 11 و حداکثر ارزش 45 میباشد و با یک انحراف استاندارد به چهار دسته مساوی تقسیم شده است به طوری که، استفاده از اینترنت کسانی که دارای ارزش 77/24 بوده نمره 1 (استفاده کم) گرفته، کسانی که ارزش 04/31 گرفتهاند نمره 2(تا حدودی کم)، کسانی که 32/37 گرفتهاند نمره 3(تا حدودی زیاد)و کسانی که ارزش 32/37 به بالاتر را گرفتهاند، نمره 4 (تا حدودی زیاد) را دریافت کردهاند و در نهایت از امتیازها فراوانی گرفته شده است که در جدول زیر مشاهده میشود.
جدول (4-3) نشان میدهد که میزان استفاده از اینترنت در بین 6/39 درصد از کاربران تا حدودی کم، در بین 5/32 درصد تا حدودی زیاد و در بین 1/16 درصد زیاد میباشد
جدول 4- 3) فراوانی و درصد میزان استفاده از اینترنت در بین کاربران
میزان استفاده از اینترنت فراوانی درصد
کم
تا حدودی کم
تا حدودی زیاد
زیاد
کل 33 11.8
111 39.6
91 32.5
45 16.1
280 100

4-2-2-2- ساعات استفاده از اینترنت
بر اساس جدول زیر مشخص شد که از بین حدودا 30 درصدی که به این سوال پاسخ دادهاند، حدود 7/10 درصد بین ساعات 9 تا 12 شب از اینترنت استفاده میکنند. پس از آن نیز، اکثرا بین 5 عصر تا 9 شب در فضای اینترنت قرار میگیرند.
جدول 4- 4) فراوانی و درصد میزان ساعات استفاده از اینترنت
ساعات استفاده از اینترنت
فراوانی درصد
6 تا 9 صبح 4 1.4
9 تا 12 ظهر 13 4.6
12 تا 5 عصر 11 3.9
5 تا 9 شب 19 6.8
9 تا 12 شب 30 10.7
12 شب تا 6 صبح 10 3.6
پاسخ نداده 193 68.9
کل 280 100
4-2-2-3- سرویس خدمات اینترنت
طبق جدول زیر (4-5) حدود 1/82 درصد از کاربران از اینترنت پرسرعت استفاده میکنند و تنها 4/11 درصد از اینترنت Dial Up استفاده میکنند. 4/6 درصد هم به این سوال پاسخی ندادهاند.
جدول 4- 5) فراوانی و درصد میزان استفاده از سرویس خدمات اینترنت
سرویس خدمات اینترنت فروانی درصد
اینترنت پرسرعت 230 82.1
اینترنت Dial Up 32 11.4
پاسخ نداده 18 6.4
کل 280 100

4-2-2-4- الگوی فراغت کاربران
در متغیر الگوی فراغت، حداقل ارزش 6 و حداکثر ارزش 42 میباشد و با یک انحراف استاندارد به چهار دسته مساوی تقسیم شده است به طوری که، الگوی فراغت کاربرانی که دارای ارزش 58/23 بوده نمره 1 (خیلی فردمحور) گرفته، کسانی که ارزش 31/29 گرفتهاند نمره 2(تا حدودی فردمحور)، کسانی که 03/35 گرفتهاند نمره 3(تا حدودی جمع محور) و کسانی که ارزش 03/35 به بالا تر را گرفتهاند، نمره 4 (کاملاً جمع محور) را دریافت کردهاند و در نهایت از امتیازها فراوانی گرفته شده است که در جدول(4-6) مشاهده میشود.. مندرجات جدول (4-6) حاکی از آن است که تعدادی از پاسخگویان یعنی 40 درصد از الگوی فراغت جمعمحور برخوردارند، اما این نکته نیز قابل توجه است که تعداد زیادی هم یعنی حدود 6/33 درصد هم دارای رفتار فراغتی تا حدودی فرد محور و 3/14 درصد هم خیلی فرد محور هستند. در این متغیر نیز، حداقل نمره1 و حداکثر نمره 4 میباشد.
جدول 4- 6) فراوانی و درصد وضعیت الگوی فراغت کاربران
الگوی فراغت کاربران فروانی درصد
خیلی فرد محور 40 14.3
تا حدوی فردمحور 94 33.6
تا حدودی جمع محور 112 40.0
کاملا جمع محور 34 12.1
کل 280 100

4-2-2-5- نظام قدرت خانوادگی کاربران
بوئرمن الگوهای ساختار قدرت خانواده را به پنج سطح مستبدانه، اقتدارگرایانه، دموکراتیک، مبتنی بر برابری و مخیرانه تقسیم بندی میکند. با پذیرش این تعریف محقق نظام قدرت در خانواده ایرانی را در دو سطح دموکراتیک و غیردمکراتیک تقسیم و بررسی کرده است. بر همین اساس در جدول ( 4-7) نشان میدهد که حدود 2/20 درصد از کاربران در درون خانواده خود از قدرت کاملا غیردموکراتیک، 4/27 درصد تا حدودی غیردموکراتیک، 7/36 درصد تا حدودی دموکراتیک و 1/15 درصد هم دموکراتیک برخوردارند. تقریبا تعداد خانواده های دموکراتیک بیشتر از غیردموکراتیک است اما، بایستی به این نکته توجه داشت که حدود 47 درصد هم غیردموکراتیک هستند. در واقع، در متغیر نظام قدرت خانوادگی کاربران، حداقل ارزش 17 و حداکثر ارزش 45 میباشد و با یک انحراف استاندارد به چهار دسته مساوی تقسیم شده است به طوری که، نظام قدرت خانوادگی کاربرانی که دارای ارزش 22/28 بوده نمره 1 (کاملا غیر دموکراتیک) گرفته، کسانی که ارزش 32/34 گرفتهاند نمره2 (تا حدوی دموکراتیک)، کسانی که 41/40 گرفتهاند نمره 3(تا حدودی دموکراتیک) و کسانی که ارزش 41/40 به بالاتر را گرفتهاند، نمره 4 (کاملا دموکراتیک) را دریافت کردهاند و در نهایت از امتیازها فراوانی گرفته شده است که در جدول (4-7) مشاهده میشود.

جدول 4- 7) فراوانی و درصد وضعیت نظام قدرت خانوادگی کاربران
نظام قدرت خانوادگی کاربران فروانی درصد
کاملا غیردموکراتیک 57 20.4
تا حدوی دموکراتیک 78 27.9
تا حدودی دموکراتیک 101 36.1
کاملا دموکراتیک 43 15.4
پاسخ نداده 1 .4
کل 280 100

4-2-2-6- سرمایه فرهنگی کاربران
به نظر بوردیو، سرمایه هر منبعی است که در عرصه خاصی اثر بگذارد و به فرد امکان دهدکه سود خاصی را از طریق مشارکت در رقابت بر سر آن به دست آورد. سرمایه فرهنگی از دیدگاه بوردیو، یعنی قدرت شناخت و قابلیت استفاده از کالاهای فرهنگی در هر فرد و آن در برگیرنده تمایلات پایدار فرد است که در خلال اجتماعی شدن در فرد انباشته می شوند، بر اساس جدول زیر نیز، حدود 3/13 درصد از سرمایه فرهنگی پایین و اکثر آنها یعنی حدود 44 درصد از سرمایه فرهنگی متوسط به پایینی برخوردارند. پس میتوان عنوان نمود که نمونه آماری این پژوهش به نسبت بالایی نتوانسته است از کالاهای فرهنگی استفاده کند و در خلال اجتماعی شدن قرار بگیرد. به عبارتی، در متغیر سرمایه فرهنگی کاربران، حداقل ارزش 0 (اصلا) و حداکثر ارزش 13 میباشد و با یک انحراف استاندارد به چهار دسته مساوی تقسیم شده است به طوری که، سرمایه فرهنگی کاربرانی که دارای ارزش 58/4 بوده نمره 1 (پایین) گرفته، کسانی که ارزش 22/7 گرفتهاند نمره 2 (متوسط به پایین)، کسانی که 86/9 گرفتهاند نمره 3 (متوسط به بالا) و کسانی که ارزش 86/9 به بالاتر را گرفتهاند، نمره 4 (بالا) را دریافت کردهاند و در نهایت از امتیازها فراوانی گرفته شده است که در جدول (4-8) مشاهده میشود.

جدول 4- 8) فراوانی و درصد وضعیت سرمایه فرهنگی کاربران
سرمایه فرهنگی کاربران فروانی درصد
پایین 38 13.6
متوسط به پایین 126 45.0
متوسط به بالا 65 23.2
بالا 51 18.2
کل 280 100

4-2-2-7- پایگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران
از آنجا که پایگاه اقتصادی- اجتماعی بر اساس نوع طبقه اجتماعی، سطح سواد، نوع شغل، وضعیت مالی و اقتصادی و نوع مسکن سنجیده شده، بنابراین، بر اساس جدول زیر مشخص شد که اکثر پاسخگویان دارای پایگاه اقتصادی- اجتماعی متوسطی هستند.
جدول 4- 9) فراوانی و درصد وضعیت پایگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران
پایگاه اقتصادی- اجتماعی فروانی درصد
پایین 43 15.4
متوسط به پایین 91 32.5
متوسط به بالا 103 36.8
بالا 43 15.4
کل 280 100

Leave a Reply