سه راهروی شمالی ، شرقی و غربی وظیفه انتقال آب و تامین آب آبگیر مرکزی را به صورتی منظم و نمایشی بر عهده دارند راهروی جنوبی که در دل دیوار جنوبی احداث گردیده از سه راهروی دیگر باریک تر است و در ارتفاع بالاتری قرار گرفته است (جورجینا ،۱۳۷۳،ص۱۱۵). این معبداز جمله بناهای تاریخی منحصر به فردی است که پیش از احداث و تکمیل بنا به امر جریان و گردش آب در آن توجه شده است تا جایی که اولین سنگ بنای آن بصورت نوعی دستگاه تقسیم وتنظیم کننده آب در مظهر کانال اصلی انشعاب آب از رودخانه شاپور به این مکان نصب شده است . نکته جالب و مهم دیگراینکه در کنار مجاری سه گانه ورود آب دو حفره کوچک وجود دارند که آب را به درون صحن مرکزی هدایت می کند و عبورآب از این دو حفره باعث می شود که آب صاف و زلال و بدون موجی دراین صحن قرارگیرد . با توجه به آنچه که گذشت و با توصیفی که به عمل آمد معلوم می شود که در این بنا بازی با آب و نیایش آن بیش از هرچیز موردتوجه بوده و مخصوصا مهارت های فنی که برای مجرای خروجی آب در صحن مرکزی پیش بینی و ساخته شده است اهمیت این مکان را از نظر مذهبی دراوایل دوره ساسانی نمایان می سازد.
به همین جهت بنای معبدبیشاپور نه تنها از نظر معماری بی نظیر و فوق العاده است بلکه از لحاظ رعایت دستگاههای تنظیم و تقسیم کننده و کنترل جریان آب ثانی نداشته است و لذا چنین به نظر می رسد که با قرب مکانی و زمانی معبد استخراز آن الهام گرفته باشد(سرفراز ، ۱۳۷۴،ص ۲۸ ) . هدف از ساختمان چنین بنای راز آمیز ،اغلب مورد بحث قرار گرفته است آن را آتشگاه یا پرستشگاه آناهیتا یا میترا یا یک اتاق نشیمن نیمه زیرزمینی برای استفاده در تابستان دانسته اند.
هنوز هم رسم زندگی درزیرزمین در ماه های بسیار گرم تابستان دربرخی نواحی ایران متداول است به هرحال این نقشه اتاق مربع و دالان سرپوشیده ، تاریخچه طولانی دارد و اغلب دربناهای دوره پارتی وبناهای قدیمیتر ازآن دیده می شودو استفاده از آنها درحرم مقدس الحضر حاکی ازآن است که درآنجا به عنوان پرستشگاه مورداستفاده قرار می گرفت.این بنا همانطور که از بناهای پیش ازآن معلوم می شودیک پرستشگاه بوده وکشف مهم اخیرسرفراز در مورد شبکه گردش آب درآن موجب تقویت این نظرمی گردد که پرستشگاه ناهیدالهه آب ها و باروری بوده است “( هرمان ،۱۳۷۳،ص ۱۱۵ ) .
۴-۹-۱- آب و سیستم گردش آب در معبد آناهیتا
همانطور که قبلاً گفته شد سیستم گردش و انتقال آب معبد بر اساس اصول سه گانه نهاده شده است طوری که آب مورد نیاز در هریک از مجاری به یک اندازه معین وارد گردد ، حال دیدیم که برای خروجی آب نیز چنین اصول سه گانه ای را مراعات نمودند.
یقیناً رعایت سه اصل مهم در زندگی روزمره جنبه اعتقادی داشته و ارتباط مستقیم با نیایش فرشته آب دارد…”(کیانی، ۱۳۶۶، ص۶۵). از سوی دیگر باتوجه به حرفیات باستان شناسی و مدارک به دست آمده گفته شده است :”معبد عظیم بیشاپور گویاترین نماد آیین زمان شاپور است که با نوشته های او در کتیبه ی کعبه زرتشت در نقش رستم تطبیق می کند” (سرفراز ،۱۳۶۶ ،ص۷۰).
۴-۹-۱-۱- معماری معبدآناهیتا – بیشاپور
پیرنیا بنای معبد را در دوره پارتی ذکر کرده است ( پیرنیا ، ۱۳۸۲ ، ص ۱۱۷) .سرفراز معتقد است:” وضعیت معماری وهجاری درگاه ها به ویژه ارتفاع و تاج وتزئیناتش به گونه ایست که یادآور اسلوب معماری هخامنشی است”( سرفراز ، ۱۳۶۶، ص۶۳) .”درمورد معبد آناهیتا بیشاپور اختلاف نظر بسیار است عده ای معتقد هستند که معماری آن بیانگر معماری آتشکده است و برخی همچون فرای ابراز داشت که معبدآناهیتا یک حمام بوده است . گیرشمن این بنای منحصر به فرد و عظیم را مانند “آقای هوف” آتشگاه معرفی نموده است . در این مورد اگرچه در از بعضی جهات با نقشه آتشکده های دوره ساسانی تطبیق می کند ولی نکات قابل تمایزی نیز در آن به چشم می خورد . مثلاً چنان چه معتقد به پرستش آتش در این امکان باشیم باید چنین تصور کنیم که آتش در صحن مرکزی بنا نه تنها درون آب بلکه روی مجمری مشتعل بوده که اطراف آن آب جریان داشته است و چنین موضوعی ضمن عملیات باستان شناسی دیده نشده . آنگهی این شیوه نیایش که آب و آتش در یک مکان تمرکز یافته باشند . تا کنون سابقه نداشته است (همان منبع ، ص ۶۸ ) . با توجه به قداست واهمیت آب در آئین زرتشت و دربین آریائی ها ، به نظر می رسدکه شاهان اولیه ساسانی هر گز از اجرای این فریضه دینی که موجب رضایت خاطر اهورامزدا و جلب قلوب مردم می گردید غافل نبوده اند برای ایزد آناهیتا که فرشته دودمان و پیروزی آنها محسوب می شد معابد و نیایشگاه ساختند ومقام آن را به درجه اهورا مزدائی ارتقاء دادند . آثار و اسنادی از این ستایش بر روی پایه ستونهای مکشوفه شوش و همدان وجود دارد که اردشیر( موسس سلسله ساسانی ) می گوید :« ایزدان مهر و آناهیتا مرا یاری کردند ». و اضافه می کند« بشود که اهورا مزدا، آناهیتا و میترا مرا درپناه خود گرفته و از هر کینه وخصومتی حفظ کنند»(سایت میراث فرهنگی فارس-کازرون ) .احتمال زیاد علت اینکه این معبد را در گودال ساخته اند این باشد که با هدف امکان وارد کردن آب به بنا. قبل از ساخت این بنا قناتى در محل وجود داشته ،شالوده بنا را طورى طراحى کرده اند که قنات را در این محل قطع کند تا از آب آن استفاده کنند.این بنا اولین مکانى است که قبل از احداث در آن لوله کشى آب شده باید اشاره کنم که معبد اَناهیتا فقط در کاخ هاى حکومتى ساخته مى شد.زیرا نیایش آب و طلب باران وظیفه شخص شاه دانسته مى شدو در ورت خشکسالى شاه از طرف مردم بى دین خو
انده مى شد در چنین مواقعى پادشاهان بخشى ازمالیات ها را به دلیل قصورشان به مردم مى بخشیدند. اما آتشگاه ها مختص شاهان نبودو مردم عادى نیر جهت عبادت به این مکان ها دسترسى داشتند(سرفراز ، ۱۳۸۸، ص۵۴-۵۵) .
۴-۹-۱-۲- مجسمه گاو در معبد آناهیتا
صاحب نظران و محققین تاریخ و فرهنگ ایران باستان با استناد به شواهد، مدارک و نوشته های کهن معتقدندکه گاو نماد حیوانی آناهیتا است چنانچه نماد آسمانی اوماه است.”…مردم نیاسر کاشان،درخت چنارمقابل چهارتاقی راکه درکنار چشمه آب واقع شده بسیار احترام کرده و آن مکان مقدس را زادگاه آناهیتا می دانند…
هر ساله درروز عید قربان ، در کنار این چشمه گاو مقدسی قربانی می کنند…(مراسم قربانی گاو با خواندن دعای مخصوص ، قنوت نماز عید قربان انجام می شود) . این رسم ها نشان از باورهایی دور و عمیق دارد . آن هنگامی که آناهیتا و مهر ایزدان آب و خورشید از ارزشی والا برخوردار بودند مردم برای باروری درختان و دامهای خود نیازمند خورشید و آب بودند پس ستایش و احترام آنها می بایست در قالب خدایان شکل بگیرد.”.(جوادی، ۱۳۸۶ ، ص ۱۶) (شکل ۴- ۴۹) . در مورد چگونگی این مجسمه ها نظرات متفاوت است . گروهی چون فلاندن این ها را به صورت گاوهایی دو پشته به مانند مجسمه های سرستونهای تخت جمشید ترسیم می کنند تکه بالای سنگ را سر و تکه پایینی را مربوط به بدنه مجسمه گاو می دانند . دکتر علی اکبر سرفراز در این مورد نیز نظریه جالبی را ارائه می کند. وی معتقد است که در اینجا توجه به اثر انعکاسی آب آنقدر اهمیت دارد که درحجاری مجسمه سرگاو نیز موثر بوده است. آنچنان که تکه سنگ بالایی مجسمه سر گاو است .تکه پایینی معکوس همین مجسمه ، گویی مجسمه گاو به انعکاس تصویر خود در آب می نگرد. در معبد آناهیتا در بیشاپور”سمبل حیوانی این ربع النوع آناهیتا که به شکل مجسمه سرگاو است”(سرفراز ، ۱۳۶۶، ص۷۰) . مجسمه های گاو به صورت بیرون از دیوارها نشان داده شده اند.البته این مجسمه های به علت اینکه درمعرض آسیب های طبیعی قرار گرفته اندکه طی فرسایش ایجاد شده تا حدودی این مجسمه ها از بین رفته اند . این مجسمه ها طوری تعبیه شده اند که با انعکاس آنها درآب اقتدارخود را بیشتر نشان می دهند .
۴-۱۰- معبدآناهیتا در تخت سلیمان
محوطه باستانی تخت سلیمان در دره عمیقی بین شهر بیجار و میاندوآب در جنوب غربی آذربایجان غربی قرار دارد(شکل ۴- ۵۰ ) . از آن به عنوان یکی از پایتخت های دورا اشکانی نام برده اند (سرفراز ، ۱۳۴۷، ص۱۰) . تاریخ آن را قبل از دوره ساسانی نسبت داده اند . کاوش های باستان شناسان نشان داده است که ” در اواسط هزاره اول قبل از میلاد بر روی تپه ای در شمال غربی دریاچه شهرکی وجود داشته که خانه های ساده منظم آن به شکل مستطیل از لاشه سنگ با ملاطی از گل ساخته شده است (هوف، ۱۳۶۸، ص۲) .تخت سلیمان آتشکده آذرگشسب در اواخر دوره ساسانی به ویژه در زمان خسرواول(۵۳۱-۵۷۹) میلادی و خسرودوم (۶۲۸ – ۵۹۰م )

از با اهمیت ترین آتشکده های ایران بوده است (شکل ۵-۵۱) (کامبخش،۱۳۸۰ ، ص ۱۶۹ ) . خاطر جلای این آتشکده، آن را آتشکده شهریاری نیز نام نهاده اند(نفیسی ،۱۳۳۱ ، ص۱۰۷ ) . فوندراوستن و ناومان باستان شناسان آلمانی در حفاری های خود از تخت سلیمان تخت سلیمان از دو اطاقدر محور ارضی آتشکده که دارای ارزش یکسان بوده اند نام برده . فوندراوستن و ناومان باستان شناسان آلمانی می نویسد :” این دو اطاق با سقف گنبدی یکی به عنوان مرکزپرستش آتش و دیگری احتمالاً مرکز پرستش آب با یک ارزش مساوی درکنار هم قرار دارند(داوستن ،۳۷۳ ، ص۹۲ ) . چنین به نظر می رسد که در میان متون موجود ، رای این دو باستان شناس اولین اشاره به وجود معبد آب در این بنا می باشد که با احتیاط و احتمال بیان شده است . در جایی دیگر نیز پس از بررسی دقیق تر مجموعه با اشاره به نظر گریشمن در بیشاپور آمده است که : ” ( کلیه این تاسیسات در مجموع تداعی کننده یک حوضخانه مسقف برای تطهیر است ، همانند آنچه در حیاط مساجد قرار دارد . شاید بتوان ادعا کرد. که اینجا مکان مقدسی در ارتباط با پرستش آب بوده است ، جایی که آناهیتا الهه آب مورد پرستش قرار میگرفته است ( همان منبع ، ص ۸۵ ) .
۴-۱۰-۱- معماری معبد آناهیتا ( تخت سلیمان )
در قسمت شمال شرقی آتشکده یک حیاط مرکزی است که گفته می شود این محوطه معبدآناهیتا بوده است . مرکز این محوطه حیاطی مربعی است با چهار ستون گوشه ای و چهارستون مستطیل شکل متوسط در هر طرف ، ستون حامل طاق های آجری است ، بطوریکه در چهار طرف حیاط دو دهنه طاق مانندی به طرف دالان های باریکی که اطراف حیاط قرار دارد ، باز می شود .
در وسط دیوار هر دالان یعنی در محور حیاط دروازه ای به سوی تعدادی اطاق های بلند و باریک که در عقب کریدور قرار دارند ، باز می شود و این اطاق ها در اطراف کریدورها شبیه پرده های یک آسیاب بادی است و اطاق های شمالی و جنوبی درهای دیگری ندارد . ولی اطاق های غربی و شرقی با هم مربوط بوده و به حیاط اصلی شمالی آتشکده راه می یابند. دیوار و ستون های حیاط و اطاق ها از تخته سنگ های بزرگی که خوب تراشیده شده اند تشکیل شده .
طاق های آنها نیزاز آجر و به شکل ضربی ساخته شده اند .در اواخر دوره ساسانی یا اوایل اسلامی ، حیاط مرکزی به وسیله یک دیوار سنگی که از شرق به غرب امتداد دارد ؛ به صورت دو اطاق مستطیل شکل آمده و این دیوار سنگی احتمالاً در حکم بست طاق های ضربی بوده و بدین طریق حیاط روباز به صورت دو اطاق پوشیده در آمده است (سرفراز، ۱۳۷۴ ، ص ۹۲ ) .
۴-۱۱- معابد منسوب به آناهیتا ( ناهید )
درآغاز تحقیق گمان بر این بود که دو معبد آناهیتا یکی در کنگاورو دیگری در بیشاپور می باشد. ولی بامطالعات بیشتر مشخص گردید که معابد دیگری البته به حدس و گمان در نقاط دیگری ایران زمین نیزوجود دارد. آنچه مسلم است به دلیل حکمرانی در سرزمینی بزرگ وجود این معابد دور ازذهن نیست، ولی باید که باستان شناسان باتلاش وپیگیرخود این گنجینه هارااززیر خاک بیرون آورند. زوایای زندگی و عمق اعتقادات مردم دوران گذشته را دراختیار دیگران قرار دهند. از جمله این موارد می توان گفت که :”همین ناهید در زمان پارتیان به اعلی درجه خود می رسد. به طوری که آنان ، جایگاه هایی را مخصوص پرستش ناهیدو مهر در گوشه کنار ایران و پایگاه های اجتماعی – مذهبی خودودرخارج از حوزه سیاسی بنیان می نهند، معروف است که پارتیان به نام این الهه سوگند می خوردند” ( کامبخش فرد ، ۱۳۶۸ ، ص ۱۱۰ ) .
با توجه به استقرار هخامنشیان در فارس و اطلاعات تاریخی به دست آمده : ” معبد اصلی ناهید در استخر بود و سنت شرکت خاندان ساسانی در مراسم پرستش این الهه تا زمان شاپور اول دوام داشت که معبدی به نام او در بیشاپور ( نزدیک کازرون ) سخت . نکته جالب در ساختمان این معبد این است که بیننده را متوجه این واقعیت می کند که پرستش آب که ناهید فرشته نگهبان آن بود – هم عنان با آتش پرستی در دوره ساسانیان رواج داشته است”( آل احمد ، ۱۳۵۰ ، ص ۷۳ ) . او همچنین در بازدید از جزیره خارک از معبدی در آنجا بازدید کرده :
آیا نمی توان پنداشت که این معبد یا آتشگاه متعلق به ناهید بوده است ؟