۳-۲۴- فرشتهی مرگ
فرشتهی مرگی که بر شما گمارده شده، جانتان را میستاند، آن گاه به سوی پروردگارتان ازگردانیده میشوید(سجده، ۱۱). فرشتهی مرگ یا ملک الموت فقط همین یک بار در قرآن آمده است و سنّت اسلامی او را عزرائیل مینامد.
مصدر توفّی، مشتق از وفی به وفای عهد و ادای دین ترجمه میشود و در معنی مجازی، هنگامی که از خداوند سخن میرود، به معنی دریافت کردن و اخذ نمودن به هنگام مرگ است، همان طور که وجه یک وام ر دریافت میکنیم. خداوند ارواح مردگان را میستاند یا جمع مینماید؛ و فرشتگان این وظیفه را به نام او به انجام میرسانند. (ماسون، دنیز، ترجمهی تهامی، ۱۳۷۹/ج۱/۲۲۵)
دانیال نبی مرگ آن دو را که به «سوزان» افترا زده بودند، اعلام میکند و به نخستین آنها میگوید: «فرشتهی خدا حکم تو را از او دریافت نموده و میآید تا تو را از میان خورد کند»… و به دیگری میگوید: «اینک فرشتهی خدا است که شمشیر به دست، در انتظار است تا تو را به دو نیم کند». (دانیال، ۱۳: ۵۵)
قرآن، فرشتگانی را که وظیفهی میراندن انسانها را بر عهده دارند، بااین عبارت وصف میکند: « کسانی که آنها را نزد خداوند احضار میکنند» یا «کسانی که آنها را گرد میآورند» و باز میگوید: خداوند نگهبانانی بر شما میفرستد تا هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد، فرشتگان ما جانش بستانند؛ در حالی که کوتاهی نمیکنند. آن گاه به سوی خداوند- مولای به حقشان- برگردانیده میشوند. آگاه باشید که داوری از آن او است و او سریعترین حساب رسان است.
(اعراف، ۳۷)
آیین عبادی لاتین در مورد مردگان، از فرشتگانی نام میبرد که ارواح گزیدگان را میگیرند تا به سوی بهشت برند. هنگام مرگ مؤمن، مأمورین اجرای مراسم میگویند: «بیایید قدّیسان خداوند؛ بشتابید فرشتگان پروردگار؛ روح او برگیرید و به خداوند متعال تسلیم نمایید». زمانی که تشییع کنندگان جنازه از کلیسا خارج میشوند، گروه کر میخواند: «که فرشتگان، تو را به بهشت برند؛ شهیدان تو را بپذیرند و تو را به شهر مقدّس اورشلیم برند؛ گروه هم سرایان فرشتگان از تو پذیرایی کنند تا از استراحت ابدی با لازاروس بهرهمند شوی».
(ماسون، دنیز، ترجمهی تهامی، ۱۳۷۹/ج۱/۲۲۶)
۳-۲۵- نقش فرشتگان در روز بازپسین و در جهان دیگر
این آیات قرآنی به پایان جهان اشاره دارند: آنگاه که زمین، سخت در هم کوبیده شود، پروردگارت و فرشتهها صف در صف آیند. (فجر، ۲۱-۲۲؛ بقره، ۲۱۰)
عرش پروردگارت را آن روز، هشت فرشته بر سر خود برمیدارند. (حاقّه، ۱۷)
روزی که روح و فرشتگان به صف ایستند و سخن نگوید مگر کسی که خدای رحمان به او رخصت دهد و سخن راست بگوید. (نبأ، ۳۹-۳۸)
چنان که مشخص است، فرشتگان همهی اعمال انسان را برای داوری آخرین ثبت میکنند. در آن روز، فرشتگان با اجازهی خداوند برای برخی مؤمنان وساطت میکنند؛ اما بای کافران شاهدانی که به ضررشان شهادت میدهند. پس از آن باید برگزیدگان را به بهشت هدایت کنند و محکومان به دوزخ رادر جهنم سرازیر سازند. فرشتگان، سعادتمندان را با این سخنان خوشامد میگویند: «این همان روز است که به شما وعده میداند» (انبیاء، ۱۰۳ و فصّلت، ۳۰). «درود بر شما باد به پاداش آن چه انجام میدادید به بهشت درآیید». (نحل، ۳۲ و احزاب، ۴۴۹)
وصیّت نامهی دوازده سراسقف نشان دهندهی باوری رایج در میان خاخامها است. در این وصیّت نامه میخوانیم: آخرین لحظات زندگی انسانها، عدالت یا بیدینی آنان را نشان میدهد؛ آن گاه که فرشتهی خداوند یا فرشتهی شیطان را ملاقات میکنند. زیرا روحی که این جهان ترک میگوید، اگر آشفته حال باشد، با روح شری شکنجه میشود که خود با شهوات و اعمال زشتش به او خدمت کردهبود، اما اگر انسان دذر آرامش خاطر است، فرشتهی دوستی را با شادی ملاقات میکند و این فرشته، او را به سوی زندگی سرمدی هدایت میکند.(ماسون، دنیز، ترجمه تهامی، ۱۳۷۹/ج۱/۲۲۷)
چنان که قرآن فرموده، فرشتگان نه تنها دوزخیان را به جهنم میبرند بلکه برخی از آنها سهمی فعّال در عذاب دوزخیان نیز دارند و برافروزندهی آتش تنورند: فرشتگان جان کافران را میستانند، بر چهره و پشت آنان میزنند و گویند: عذاب سوزان را بچشید.
(انفال، ۵۰؛ محمد، ۲۷؛ انعام، ۹۳)
ای کسانی که ایمان آوردهاید! خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگها است حفظ کنید. بر آن آتش فرشتگانی خشن و سختگیر گمارده شدهاند. از آن چه خدا به آنان دستور داده سرپیچی نمیکنند وآن چه را که مأمورند انجام میدهند. (تحریم، ۶)
درجایی دیگر ذکر شده است که تنها نوزده فرشته نگهبان آتش هستند (مدّثّر، ۳۱-۳۰)؛ بهاین نگاهبانان در سورهی علق آیهف ۱۸«زبانیه» خوانده شدهاند؛ دوزخیان فرشتهای را که عذابشان میدهد با نام «مالک» خطاب کرده و از او التماس میکنند. (زخرف، ۷۷۹)
بر اساس سنت مسیحی، شیاطین هستند که فعالانه در کیفر دوزخیان شرکت میکنند. عهد عتیق، چندین رویداد را ذکر میکند که فرشتگان به عنوان ابزار کیفر الهی خدمت کردهاند.
(مزامیر، ۴۹: ۷۸).
طبق سفر پیدایش (۱۹: ۲۹-۱) و قرآن (هود، ۸۱؛ حجر، ۶۶-۷۴ و عنکبوت، ۲۸-۳۵)، فرشتگان پیام رسان(رسل) مأمور شدند تا قبل از آن که خداوند تهدید خود را عملی سازد و سدوم را ویران کند، لوط را از نابودی آن شهر گناه مطلع سازد. ادریس از پیش، در داوری آخرین حضور مییابد. او میگوید: در آنجا، دستههایی از فرشتگان عذاب را میبینیم که ت
ازیانهها و زنجیرهای آهنین و برنزی برای زدن دوزخیان در دست دارند.