ابعاد اجتماعی و فرهنگی و منابع آب زیرزمینی

۳- قابلیت و توانایی بالای تولیدات زراعی به ویژه یونجه علوفهای و ذرت علوفهای و گسترش دامداری؛
۴- قابلیت گرهگاهی برخی از سکونتگاهها در منطقه در صورت تجهیز آنها به خدمات پشتیبان تولید به ویژه سردخانه به عنوان شبکه های خرید و عرضه تولیدات و محصولات باغی روستائیان در راستای کوتاه کردن دست واسطهها و دلالان؛
۵- توانایی برخی از سکونتگاههای روستایی (روستاهای بزرگ و مکانهای مرکزی) در صورت تجهیز کردن آنها در راستای خدماترسانی به روستاهای پیرامونی به ویژه روستاهای چاهوک و کهن مگار.

۱-۵-جمعبندی
در فصل اول ضمن طرح و بیان مسئله و شرح کلی روند و چگونگی انجام تحقیق، کلید واژگان و مفاهیم بنیادی آن تعریف شدند؛ در “پیشینه تحقیق” مهمترین مطالعات و بررسیها (کتاب، مقالات، پایاننامهها و …) پیرامون موضوع تحقیق بررسی شدند، تا بهرهگیری از یافتهها و نتایج آنها در پیشبرد اهداف این تحقیق موثر واقع شود.
در فصل دوم، مبانی نظری(نظریهها، مدلها و رویکردها) مرتبط با پژوهش به عنوان زمینههای تئوریک مورد بررسی قرار گرفتند، که شامل: نظریههای مکان مرکزی، قطب رشد؛ رویکردهای کارکردهای شهری در توسعه روستایی؛ رویکرد توسعه آگروپلیتن؛ رویکرد مرکز-پیرامون؛ راهبرد شبکه منطقهای؛ نظریه سرمایهداری بهرهبری (نظریه حاکم بر تحقیق) میباشد. این نظریه توسط هانس بوبک مطرح شده است که در این پژوهش از این نظریه برای شناخت روابط و مناسبات اقتصادی شهر مهرستان و حوزه پیرامونی روستایی استفاده شده است.
در فصل سوم بستر محیطی-اکولوژیک،اجتماعی-اقتصادی مورد بررسی قرار گرفت که ویژگیهای محدوده مورد مطالعه در زیر بیان شده است:
بخش مرکزی شهرستان مهرستان با جمعیتی بالغ بر ۴۴۹۰۰ نفر در سال ۱۳۹۰ و شامل دهستانهای بیرک و زابلی در شمال شهرستان مهرستان واقع شده است و دارای وسعتی برابر ۳۹۰۰ کیلومتر مربع میباشد.
از لحاظ توپوگرافیکی بیشتر سکونتگاههای روستایی بین ارتفاع ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفتهاند که دلیل آن دسترسی بهتر به منابع آب و خاک است.
اقلیم محدوده مورد مطالعه از نوع خشک میباشد به طوری که میانگین بارش در منطقه مورد مطالعه ۳/۱۰۷ میلی متر و میانگین دمای سالانه ۲۲ درجه سانتیگراد است. پس دو ویژگی اقلیمی محدوده دمای بالا و بارش ناچیز است که در ابعاد کالبدی-فضایی، اقتصادی و اجتماعی سکونتگاههای روستایی را تحت تاثیر قرار داده است.
به دلیل قرارگیری محدوده مورد مطالعه در پهنه اقلیمی خشک، بیشتر منابع آب مورد استفاده سکونتگاههای روستایی منابع آب زیرزمینی شامل ۲۵۶ رشته قنات، ۲۵۰ حلقه چاه و چاهک و ۲۰۰ دهنه چشمه میباشد. رودخانههای فصلی ماشکید، هنزامان، دوست آباد، کوشان، دازن و سورچکی نیز در محدوده جریان دارند ولی چون بیشتر بارش در فصل سرد انجام میشود و آب آنها جمعآوری نمیشود چندان به منابع آب روستاییان کمکی نمیکند. افزایش حفر چاه های غیرمجاز طی سالهای گذشته و عدم نظارت بر برداشت آب از سفره ها، پراکندگی بارش از نظر زمان و مکان و بالا بودن تبخیر سطحی، خشکسالی های متوالی واستفاده از روشهای کاملا سنتی درآبیاری مزارع و باغات از مهمترین مشکلات منابع آبی محدوده مورد مطالعه است.
خاک محدوده مورد مطالعه بیشتر از نوع اریدی سل، ریگوسل، خاکهای بیابانی وسیروزم توام با خاکهای شور است و به ندرت دارای مواد الی می باشند و برای زراعت بسیار ضعیف بوده و تنها درصورت آبیاری مناسب می تواند ارزش کشاورزی پیدا کنند. شوری خاک و کمبود مواد آلی و همچنین آلودگی خاک کشاورزی بوسیله کود ها و سموم شیمیایی از مشکلات اصلی منابع خاک محدوده مورد مطالعه است.
مهمترین پارامتر محیطی موثر در پراکنش و توزیع فضایی سکونتگاههای روستایی توپوگرافی، شیب ناحیه و دسترسی به منابع آب و خاک است. به گونه ای که بیشتر سکونتگاههای روستایی بویژه روستاهای بزرگ و متوسط در کنار رودخانهها و پهنه دشت استقرار یافته اند و برعکس کوچکترین سکونتگاهها نیز در نواحی کوهستانی و دامنه ها مستقر هستند.
در ابعاد خدماتی و تدارکاتی، مطالعه وضعیت راهها و شبکه ارتباطی ناحیه به عنوان مهمهترین شاخص و ستون فقرات ارتباطات و تعاملات بین شهر و روستا نشان دهنده وضعیت نامساعدی است به گونهای که فقط ۲۱ درصد روستاها به راه آسفالته دسترسی دارند. خدمات در ابعاد آموزشی-تعلیماتی، بهداشتی-درمانی، اداری-سیاسی، ارتباطات و مخابرات نیز وضعیت مطلوبی ندارد.
در بعد اقتصادی – تولیدی، با توجه به اینکه محدوده مورد مطالعه از نظر منابع آب و خاک در وضعیت خوبی قرار ندارد، بازدهی کشاورزی را نیز تحت تاثیر قرار داده است و کشاورزی در منطقه بازدهی بالا ندارد جز محصول خرما که نیاز زیادی به آبیاری ندارد.
در ابعاد اجتماعی و فرهنگی، جوان بودن ساختار سنی جمعیت و از طرفی بالا بودن بار تکفلپذیری، نرخ بیکاری، بیسوادی نسبی جمعیت به ویژه زنان روستایی و عدم توجه به پتانسیلهای نیروی انسانی به ویژه نیروی جوان و تحصیل کرده روستایی از مشکلات اجتماعی و فرهنگی محدوده مورد مطالعه است.
در فصل چهارم ، که در واقع کوششی است در جهت فهم درستی یا نادرستی فرضیهها، به تجزیه و تحلیل دادههای گردآوری شده پیرامون روابط اقتصادی شهر مهرستان و حوزه پیرامونی روستایی پرداخته شده است که شامل محدودیت زیر میباشد:
– پایین بودن مساحت زمینهای زراعی و باغی ناشی از مسئله ارث و بهرهدهی پایین زمینهای کشاورزی؛
– وجود الگوی کشت و زرع سنتی با سطح تولیدی اندک؛
– عدم سرمایهگذاری در بخشهای توسعهای روستا و بکارگیری سرمایه در فعالیتهای غیرمولد شهری توسط مالکان و روستاییان مثل خرید زمین؛
– نیاز شدید روستاییان به پول و عدم گرفتن وام و تسهیلات به دلیل مشکلات شرعی؛
– عدم وجود شبکه جمعآوری محصولات زراعی، باغی و دامی؛
– نظام مبادله مبتنی بر واسطهگری؛