(گزیده اشعار گرمارودی، ۱۳۸۰: ۱۵۴)
۲-۲٫ شعر عاشورایی
از دیر زمان بیان غم و اندوه گذشتگان مضمون مورد علاقه ی شاعران بوده است. تقریباً تمامی شعرا مرثیه هایی را به مناسبت زمان و موقعیتها سروده اند. در ادبیات جهان کمتر زبانی را می توان یافت که به وفور زبان فارسی مرثیه داشته باشد.
مرثیه نوعی شعر برانگیخته از احساس و عواطف است و می تواند دارای موضوع های متنوع باشد. موضوع هم، بستگی به روحیات شاعر دارد، چنین اثری نمی تواند به نوع خاصی اطلاق گردد و یا صرفاً مویه و نوحه محتوای آن را تشکیل دهد. (تاریخ و شعر عاشورا، ۱۳۸۸: ۱۷)
حسین نه از آن ماست و نه هیچ گروه و فرقه ای، حسین نامی به وسعت بشریت است. حسین را در قاموس هر آشنا به مکتب عشق و مبارزه می توان یافت. رود خروشان و بی کران حسین در ساحل امن انسانیت دیروز و امروز و فرداها جریان دارد.
عرب و عجم و ترک و … مسلمان و مسیحی و … هرکس به حد خود، جرعه ای از این دریای مواج به پیمانه ی خود کشیده و با غور در این دریای بی انتها، دری و گوهری نصیب خویش ساخته است. جاذبه ای که ما نیز رهنمون این وادی ساخت تا به وسع خود، معرفت و علم خویش را به بوته یی آزمون نهاده و درس خود را در مکتب حسین پس دهیم.
و چه زیباست طنین نام حسین در قالب موزون و دلنشین که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که نام حسین در قالب موزون و دلنشین شعر که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که تارهای شعری خود را به مضمون عاشورا نواخته، تابلویی زیبا و پر نقش و نگار به رنگ سرخ و سفید و سبز و سیاه از آن ترسیم کرده و به دو زبان هنر خویش را نمودار ساخته اند و چه مایه ی فخری است برای برخی از ایشان که شاهکارهای خلقت شعری خود را در عاشورای حسینی آفریده و باآن به واسطه ی نام حسین ماندگار شده اند.
اگرچه رخداد عظیم عاشورا نخستین بارقه ها و جلوه های شعری را در پهنه ی ادبیات عرب شاهد گردید اما با رهیافت آن در میان دیگر ملل جامعه ی ادبی آنان نیز گنجینه ی ارزشمندی از آثار عاشورایی را به خود دید. از این عاشورا یکی از نقاط مهم تلاقی مذاهب اسلامی، بلکه نقطه ی اشتراک ادیان توحیدی و آزادی خواه به شمار آمده و بسیاری از شاعران با درک عظمت و تأثیر گذاری نام حسین (ع) دل نگاشته های خود را در تاریخ ادبیات عاشورایی به ثبت رسانده اند. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، ۱۳۸۹: ۱۸)
شعر عاشورایی شعری است که به بخشی از مسایل مرتبط به حادثه ی عاشورا در گذشته، آینده و یا زمان وقوع آن پرداخته باشد. چرا که جمع تمام ابعاد مختلف این حادثه در یک اثر هنری امری غیر ممکن است. (همان، ۲۷)
موضوع شعر عاشورا، مسائل مربوط به قیام الهی امام حسین و اخبار مبتنی بر شهادت آن حضرت از زمان حضرت آدم تا خاتم و حوادث مرتبط با این نهضت از مکه تا کربلا تا مدینه و مکه است.
در تعریف شعر عاشورا باید به این نکته عنایت داشت که هر چند این نوع شعر موضوعاً مربوط به مسائل قیام حسینی و وقایع مرتبط با آن است ولی میان آثاری که صرفاً به مسایل عاطفی کربلا و ماتمی آن پرداخته اند با آثار منظومی که ملهم از ارزشهای عاشورایی و مبتنی بر اهداف الهی این نهضت شگرف اند تفاوت قایل شد. بر این اساس می توان گفت: شعر عاشورایی شعری است که در مقام تبیین مقولات ارزشی این نهضت الهی است و متعهدانه حول محور مسایل زیربنایی آن حرکت می کند.
شعر عاشورا به شعری اطلاق می شود که صرفاً بیان عاطفی و ماتمی و هر از گاه به جنبه های حماسی واقعه ی کربلا می پردازد. (مجاهدی، ۱۳۷۹: ۴۸)
در شعر شعوری عاشورا، شاعران حقیقت عاشورا را درک کرده اند. جهان بینی آنها آنقدر بزرگ است که تمام عاشورا برای آنها از روز تاسوعا شروع نمی شود. در شعر شعوری عاشورا مسأله، مسأله ابدیت تاریخ است، مسأله پیوند با ظهر مجروح است. (سبوی کربلا، ۱۳۸۸: ۹)
علاوه بر نقش ادبیات در احیای قیام عاشورا، شعر چنین وسیله ی مهمی در نقد و احتجاح بر استبداد حاکمان زمانه نیز به شمار می آمد. از این رو شاعران اهل بیت همواره در طول تاریخ تشیع مورد تعقیب و آزار و شکنجه ی مخالفین و سردمداران حکومت قرار گرفتند. چرا که شعر با نفوذ در عمق جان مردم شعله ی قیام و انتقام خواهی را در بین آنها برافروخت و باعث گرایش بیشتر به مکتب شیعه و پیوند روز افزون شیعیان به عقاید خویش گردید و پایه های حکومت ظالمان را متزلزل ساخت. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، ۱۳۸۹: ۳۲)
تشویق صریح امام شیعه در سرودن شعر برای امام حسین (ع) و گریستن و گریاندن بر مصایب او، تأثیر عظیمی بر شکل گیری و رشد شعر عاشورایی نهاد. احادیث و روایاتی که از ایشان به ویژه امام صادق و امام باقر (ع) نقل شده مؤید این مطلب است.
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمودند:
«هر کسی درباره ی حسین شعری بسراید و گریه کند و دیگران را بگریاند، خداوند گناهانش را آمرزیده و بهشت را بر او واجب می گرداند.» (همان؛ ۳۱)
شعر عاشورا با تعهد به ارزش های والای امام حسین (ع) در قیام و اصلاح است، برقراری عدالت و مبارزه با ظلم همواره شعری هدفمند بوده، که آشکار و پنهان به دنبال تحقق اهداف نهضت ایشان، گاه با به چالش کشیدن حکومت ظالمان پایه های ظلم را با تهدید روبرو ساخته است. (همان؛ ۲۹)
شاعر در شعر عاشورایی بر امام خویش می گرید، ندبه می کند، فضایل و بزرگواریهای او را می ستاید، دشمنانش را تقبیح و سرزنش می کند و بر ضد آنها می خروشد. لذا م
رثیه، مدح؛ هجو، حماسه از اغراض عمده ی شعر عاشورایی به شمار می رود.
برخی از اشعار عاشورایی را با توجه به موضوع آنها به دو دسته ی توصیفی و پیامی تقسیم کرده اند:
اشعار توصیفی به اشعاری اطلاق می شود که در آنها اشعار عاشورا به تصویر کشیده شده، به این معنا که به جنبه های عاطفی آن توجه شده باشد. این اشعار خود به چند شاخه تقسیم می شود که شامل: زبان حال، نوحه، مدیحه، منقبت است.
در زبان حال شاعر خود را در صحنه قرار می دهد، سپس همه ی جریانات را تصویر می کند و حوادث را از زبان قهرمانان داستان حکایت می کند.
اشعار پیامی نز به اشعاری گفته می ود که غرض از آن بیان آرمانها و اهداف نهضت عاشورا می باشد.
بیان اندوه انسانها، طبیعت، ملائکه و جن، بیان فضایل ذاتی، دینی و نسبی اهل بیت و امام حسین (ع)، حضور عناصر بشری در شعر عاشورایی اعم از اهل بیت، مسلمانان کوفه و عراق، دشمنان و غاصبان، بیان حوادث میدان نبرد به صورت کلی و جزیی و گاه بیان علت حوادث، آب و عطش، زمین مقدس کربلا که گاه به عنوان سرزمین بلا و مصیبت معرفی می شود، ذکر شهیدان کربلا و بیان شجاعت ها و دلاوریهای آنان، بیان مصائبی که شاعر به خاطر عشق به اهل بیت متحمل شده است، این مضامین را زمانی در شعر عاشورایی می یابیم که شاعر تحت فشار شرایط بد جامعه و اذیت و آزار حاکمان قرار داشته است. (همان؛ ۳۵ و ۲۶)