ارتباط میان و در حقوق

صفات زاهد
رسول خدا (صلی الله علیّه و آله وسلّم) در مورد صفات زاهد میفرمایند:
با احتیاط و به مقدار ضرورت سخن گوید همانطورى که بخواهد از مردار گندیده استفاده کند.
امام على (علیه السّلام) نیز در خطبهای میفرماید:
بر شماست، که خدا را پرهیزگار باشید و کوشش و احتیاط را به کار برید و بر اخلاص و صبر بپایید، زیرا خدا با صابران است.‏
من از سرّ احتیاط دستورى به تو فرمودم و تو فرمانم نبردى، و با اصرار گفتمت که اگر نصیحت نپذیرى درخواهى لغزید.
مولای متقیّان حضرت امیر (علیه السّلام) در وصیّت به فرزندش ایشان را از رفتن به راهی که در آن خوف گمراهی وجود داشته باشد نهی می نماید:
و أَمسک عن طرِیقٍ إِذا خفت ضلالته فإِن الکف عند حیره الضلالِ خیر من رکوبِ الأَهوال‏؛ از راهی که از گمراهیش میترسی دوری کن ….
همچنین امام صادق (علیه السّلام) فرمود: کسى که ثوابى را بر عملى بشنود و آن را بجا آورد، آن ثواب را ببرد اگر چه آن گونه که به او رسیده است، نباشد.
محمّد بن مروان گوید: شنیدم امام باقر (علیه السّلام) میفرمود:
کسى که ثواب بر عملى از خدا به او برسد و آن عمل را به امید آن ثواب انجام دهد، به او می دهند، اگر چه حدیث چنانچه به او رسیده نباشد.
به مضمون این دو روایت، روایات دیگرى هم وارد شده که به حدّ استفاضه رسیده است، و مرحوم مجلسى برخى از آنها را در مرآت العقول ذکر میکند. این روایات به أخبار من بلغ معروف است و نتیجه و مضمون آنها به تسامح در ادّله سنن مشهور گشته است، و حاصل این روایات این است که:
چنانچه مسلمانى بشنود یا در کتابى ببیند، که اگر کسى مثلاً چنین نمازى را بخواند، چنان پاداشى در دنیا یا در آخرت به او داده مى‏شود، پس اگر او آن نماز را گزارد، خدا آن پاداش را به او میدهد. اگر چه واقع و حقیقت چنان نباشد، و او آن گوینده و نویسنده کتاب دروغى جعل کرده و یا اشتباه کرده باشد، زیرا کرم و فضل خدا زیاد است و به خود اجازه نمیدهد، که چون بنده‏اى به او حسن ظن پیدا کرد و امیدوار شد ناامیدش کند، از این رو فقهاء و دانشمندان اسلامى گفته‏اند، در باره مستحبات لازم نیست، که همیشه دنبال خبرى صحیح و موثّق بگردیم، بلکه به اخبار ضعیف و مجهول در این باره میتوان استناد کرد، بر خلاف واجبات و محرمّات که جز با خبر صحیح و موثق ثابت نگردد. اخبار (من بلغ) را اصولیین در باب برائت و احتیاط ذکر نموده و برخى از محدّثین هم در بیان و شرح این احادیث تفاصیلى میدهند و در مقدار دلالت و استفاده اصل استحباب از این اخبار، اشکالات و جوابهایى ذکر نموده و نقض و ابرامهایى کرده‏اند، که مناسب این مختصر نیست.
در نتیجه ارتباط میان این احادیث(من بلغ) با بحث احتیاط در این است که اینجا احتیاط به معنای خوف از نرسیدن به ثواب است نه خوف از افتادنِ در معصیت.
سفارش به احتیاط در حقوق
به ابو جعفر باقر (علیه السّلام) گفتم: کسى که در پرداخت زکات کوتاهى کرده باشد و در هنگام مرگ، مقدار زکات را محاسبه کند و بپردازد، کفایت خواهد کرد؟ یا اینکه کفّاره هم دارد؟ ابو جعفر گفت: بلى کفایت خواهد کرد. من گفتم: اگر وصیّت کند که قسمتى از ثلث اموالش را به فقرا بدهند، آیا در عوض زکات او محسوب خواهد شد؟ ابو جعفر گفت:بلى. پرداخت از ثلث، به حساب زکات او ثبت مى‏شود، زیرا کسى که از باب زکات فریضه بدهکار است، پرداختى او را به حساب مستحبى نمى‏گذارند.
به ابو عبد الله صادق (علیه السّلام) گفتم: مقدار زیادى زکات فریضه بر عهده برادر مرحومم باقى است. آیا مى‏توانم بدهى او را بپردازم؟
ابو عبد الله گفت: چه گونه مقدار آن را مشخص مى‏کنى؟ من گفتم: احتیاط مى‏کنم. ابو عبد الله گفت: آرى. این کار را بکن. او را از گرفتارى عذاب رها خواهى ساخت.
شکار دسته جمعى، سفره همگانى‏
علی بن السندی عن صفوان عن عبد الرحمن بن الحجاج قال: سألت أبا الحسن ع عن رجلین أصابا صیدا و هما محرمان الجزاء بینهما أم على کل واحد منهما جزاء فقال ع لا بل علیهما جمیعا و یجزی کل واحد منهما الصید فقلت إن بعض أصحابنا سألنی عن ذلک فلم أدر ما علیه فقال إذا أصبتم مثل هذا فلم تدروا فعلیکم بالاحتیاط حتى تسألوا عنه فتعلموا.
به ابو الحسن امام کاظم (علیه السّلام) گفتم: اگر دو نفر حاجى در حال احرام، با هم تیرى پرتاب کنند و حیوانى را شکار کنند، آیا جانفداى آن شکار، بین آن دو نفر تقسیم مى‏شود، یا هر کدامشان باید یک‏ جانفدا تقدیم کنند؟ ابو الحسن گفت: نه. هر یک به تنهائى جانفدا تقدیم مى‏کند. من گفتم: برخى از شیعیان حکم این مسأله را پرسیدند و من ندانستم پاسخ آن چیست؟ ابو الحسن گفت: اگر با چنین مسائلى برخورد کردید و حکم آن را ندانستید، باید احتیاط کنید، تا آن هنگام که از ما بپرسید و تکلیف خود را معلوم کنید.
قوله (علیه السلام):« فعلیکم بالاحتیاط» الظاهر أن المراد بالاحتیاط فی الفتوى بترک الجواب بدون العلم، و یحتمل أن یکون المراد الأعم منه و من الاحتیاط فی العمل أیضا.