از دیدگاه قرآن و دیدگاه قرآن

دیونسیوس میگوید: شریعت به وسیلهی فرشتگان به ما ابلاغ میگردد. (غلاطیان، ۱۹: ۳)
فرشتگان که چه در زمان پیش از شریعت چه در هنگام شریعت، نیاکان محترم ما را به سوی حقیقت الهی رهنمون گشتند (اعمال رسولان، ۷: ۵۳)؛ چه با تقریر اخلاقی و برگرداندن آنان از یک زندگی مملوّ از خطا و گناه به راه راست و حقیقت (اعمال رسولان، ۱۰: ۳)، وچه به عنوان مفسّران عوامل مقدّس یا مکاشفه باطنی اسراری که به این جهان تعلّق ندارد یا حتی پیشگوییهای الهی.
(ماسون، دنیز، قرآن و کتاب مقدّس، ت، تهامی، ۱۳۷۹/ج۱/۲۱۵)
دخالت فرشتگان در زندگی رؤسای قوم عهد عتیق فراوان است. فرشتگان ابراهیم، لوط، یعقوب، بلعام، مانوح، ایلیا، طوبیاس، دانیال و زکریّا را هدایت میکردند؛ آگاهشان مینمودند و یا تسلّیشان میدادند. در عهد جدید، فرشتگان، خود را به زکریّا، مریم و عیسی نشان میدهند، و از رستاخیز عیسی به حواریّون خبر میدهند. فرشتهای پطرس را از زندان بیرون میآورده سپس به کرنلیوس فرمان میدهد تا پطرس را طلب کند؛ او با فیلیپس سخن میگوید فرشتهای پولس را از غرق شدن کشتی نجات میدهد. (همان، ۲۱۵)
این گونه، فرشتگان چه در ابلاغ وحی و چه به صورت دخالت در برخی موقعیتهای زندگی انبیاء و حواریّون، تجلّی میکنند: این فرشتگان مخلوقند و نمیتوانند با روح مقدّس که خدا است خلط شوند؛ آنان فقط ابزار هستند؛ اگر چه کتاب مقدّس واژههای فرشته و روح را بیهیچ گونه تفاوت نهادن میان آن دو، در چندین مورد تجلّی خداوند به کار میبرد، با این وجوداین نمیتواند خداوند متعال دسترس ناپذیر و نادیدنی را با جلوههای فرشتهوار، انسانی یا پدیدههای بصری یا شنیداری که وسیلهی ارتباطی آنان با انسانها است خلط نمود.
(ماسون، دنیز، ت، تهامی، ۱۳۷۹/ج۱/۲۱۶).
قرآن کریم گاهی مفاهیم ملک و روح را در شخص جبرئیل- که بنابر سنت اسلامی- واسطهی معمولی وحی است، محدود کرده است. در قرآن میخوانیم که هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن گوید جز از راه وحی یا از فراسوی حجابی، یا فرستادهای بفرستد… و همین گونه، روحی از امر خودمان را به سوی تو (ای محمّد) وحی کردیم… . (شوری، ۵۱-۵۲)
همچنین روح با (فرشتگان) بر بندگان خدا نازل میشود تاانسانها را به باور یکتاپرستی فراخواند(نحل، ۲)، یا آنان را از نزدیکی روز رستاخیز هشدار دهد(مؤمنون، ۱۵)، در جایی دیگر، روح در میان فرشتگانی ذکر میشود که در صف ایستادهاند تا در داوری آخرین حضور یابند، و نیز در کنار فرشتگانی یاد میشود که به سوی خدا بالا میروند (معارج، ۴). یا در شب قدر بر زمین فرود میآیند. (قدر، ۴)
گاه به نظر میرسد که این روح، همواره از دیدگاه قرآن، از همان امتیازات ویژهای برخوردار است که روح مقدّس در وحی کتاب مقدّس. روح چهار بار با تعبیر« روح القدس» ذکر شده است. اوست که عیسی را تأیید میکند (بقره، ۸۷ و۲۵۳؛ مانده، ۱۱۰). و هم اوست که ایمان آورندگان را استوار میگرداند. (نحل، ۱۰۲؛ مجادله، ۲۲)
روح خداوند با انتقال زندگی به آدم، در آفرینش او شرکت میکند، به نظر میرسد که این روح در معجزهی حمل عیسی در رحم مریم عذرا، شرکت داشته است. خداوند میفرماید: «ما از روح خویش در مریم دمیدیم». (انبیاء، ۹۱)
کتاب مقدّس، غالباً از فرشتگان، همچون پیامبران، فرستادگان به وسیلهی خداوند و مجریان خواستههای او یاد میکند. پولس رسول میگوید: «شریعت به وسیلهی فرشتگان مرتّب گردید».
(غلاطیان، ۳: ۱۹)
استیفان قدّیس، در سخنان خود خطاب به یهودیان، به فرشتهای اشاره نموده که در طور سینا با موسی سخن گفته است: «شما که به توسط فرشتگان، شریعت را یافته، آن را حفظ نکردید».
(اعمال، ۷: ۵۳)
روح القدس در عروج اشعیاء غالباً ذکر شده و پی در پی چنین خوانده شده است: «روح، روح مقدّس، فرشتهی روح یا فرشتهی روح مقدّس، یک موجود با شکوه دیگر، شبیه به خداوند محبوب یا یک فرشتهی دوم. (ماسون، دنیز، قرآن و کتاب مقدس، ت، تهامی، ۱۳۷۹: ج۱/۲۱۸)
دربارهی خصایص فرشتهگونه که به روح مقدس اسناد دادهاند، میتوان بقایای این ایده یهودی را در آثار طبری یافت که سرشار از سنّتهای میدراشی است: یهودیان گرد هم میآمدند و پرسشهایی از اسفار خمسه استخراج میکردند تا از پیامبر ما محمد (ص) سؤال کنند… یکی از این پرسشها، داستان مردان غار بود. دیگری داستان ملک مقرّب بود که روح نامیده میشود. (همان)
بر اساس عهد عتیق، فرشتهی خداوند واسطهی مکاشفانه و غیبگوییهاست (همان). هنگامی که قرآن میگوید که فرشته یا روح که به نوعی سخنگوی خداست، ذکر را بر محمد (ص)، رسول خدا، تقریر نموده، آموزهای نزدیک به سنّت یهودی- مسیحی دربارهی نقش این فرشته در وحی تعلیم میدهد. قرآن با این تعابیر توصیف شده است: {قرآن} سخن فرشتهی بزرگواری است نیرومند که پیش خداوند عرش، بلند پایگاه است. در آنجا، هم مطاع و هم امین است (تکویر، ۱۹-۲۰). این آیات پندی است در صحیفههایی ارجمند، والا و پاک شده بدست کاتبانی ارجمند و نیکوکار(عبس، ۱۳-۱۱-۱۶). سخنان زیر خطاب به محمد (ص) است و دلالت بر قرآن دارد:
جبرئیل، به فرمان خدا، قرآن را که مؤیّد کتابهای آسمانی پیش از آن، و هدایت و بشارتی برای مؤمنان است، بر قلبت نازل کرده است. (بقره، ۹۷)
راستی که این قرآن وحی پر
وردگار جهانیان است. روح الأمین آن را بر دلت
نازل کرد تا از جملهی هشدار دهندگان باشی، به زبان عربی روشن، و وصف آن در کتابهای پیشینیان آمده است. (شعراء، ۱۹۲-۱۹۶)
آن را، روح القدس از طرف پروردگارت، به حق فرود آورده، تا کسانی را که ایمان آوردهاند، استوار گرداند، و برای مسلمانان هدایت و بشارتی است… و این قرآن به زبان عربی روشن است.
(نحل، ۱۰۲-۱۰۳)