انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی

گفتشان کای سرخوشان می پرست خورده می از جامی ساقی الست
اینک آن ساغر به کف ساقی منم جمله اشیا فانی و باقی منم
در فنای من شما هم باقئید مژده ای مستان که مست ساقئید
لب چو بربست آن شه دلدادگان «حر» ز جا جست آن سر آزادگان
گفت: کای صورتگر ارض و سما ای دلت آینه ی ایزد نما
اول این آینه از من یافت زنگ من نخست انداختم بر جام، سنگ
باید اول از پی دفع گله من بجنبانم سر این سلسله
شورش اندر مغز مستان آورم می به یاد می پرستان آورم
پاسخش را از دو مرجان ریخت، دُر گفت اَحسَنت انتَ فِی الدّارین حّر
قصد جانان کرد و جان بر باد داد رسم آزادی به مردان یاد داد
(گنجینه ی الاسرار: ۸۹-۸۵)
عمان در ابیاتش امام حسین را مرشد و راهنمایی برای اصحابش می داند که راه سیر و سلوک را می پیمایند . وی امام حسین را انسان آزاده ای می داند که در حق فنا شده و به جاودانگی رسیده و بدین ترتیب راه آزادگی را به پیروانش نشان می دهد .
انقلاب مشروطه نقطه ی عظمت تحولات بسیار در حیات سیاسی، اجتماعی و ادبی ایران به شمار می آید که با از بین بردن کهنگی و ایستایی افقهای نوینی پیش روی ملت ایران گشود و جهش و دگرگونی قابل ملاحظه ای در ادبیات فارسی ایجاد کرد. امری که بی شک شعر و ادبیات عاشورا را نیز متأثر ساخته و فضای جدیدی برای آن بوجود آورد. (عاشورا در آئینه شعر معاصر، ۱۳۸۹: ۶۴)
نسیم شمال و ملک الشعراء بهار ا دیگر شاعران عصر مشروطه هستند که در رثای سید و سالار شهیدان مرثیه سرایی کرده اند. نسیم شمال در زمره ی نخستین شاعرانی است که در عهد مشروطه به زبان مردم و از زبان توده ی محروم مردم شعر سروده است. از اشعار او در رثای امام حسین (ع):
چنان ظلمی که بر وی شد ندید هیچ مظلومی نه از کردار ترسایان نه از رفتار نصرانی
کجا باشد روا گردد به تیر کین هدف چشمش تنش روی زمین و بر سر نی رأس نورانی
معمایی است بس مشکل صفات بی مثال وی کجا بتوان که حل کرد این معّمه را به آسانی
(دیوان کامل نسیم شمال، ج۲، ۱۳۶۴: ۲۳۷)
ملک الشعراء بهار در سال ۱۲۸۷ خورشیدی ترجیع بند مفصلی در رثائ سید الشهداء سروده است که در دوازده بند تشکیل شده است.
منتخبی از ابیات را در ذیل می آوریم:
ای فلک آل علی را از وطن آواره کردی زان سپس در کربلاشان بردی و بیچاره کردی
تاختی از وادی ایمن غزالان حرم را پس اسیر پنجه ی گرگان آدمخواره کردی
جسم پاک شیر مردان را نمودی پاره پاره هم دل شیر خدا را زین مصیبت پاره کردی
(دیوان ملک الشعراء، ۱۳۸۲: ۱۲۹)
به هر ترتیب پیش از انقلاب شعر عاشورایی در بستری به ظاهر آرام در حرکت و جریان بود. اما با پیروزی انقلاب اسلامی نگرشی خاص به مسائل مذهبی پیش آمد. در سروده های گروهی از شاعران غلبه فکر دینی و مذهبی چشمگیر شد و برخی تمام همّ و غم خود را بر سر عقیده و مسائل اعتقادی گذاشتند. بدلیل ماهیت آئینی و مردمی انقلاب، شعر این دوران تحت تأثیر جریانهای انقلاب از قبیل جنگ تحمیلی یا دفاع مقدس، مقابله با تهدیدهای های آمریکا و گروههای تجزیه طلب و مخالف و … زبانی برنده و کلامی پرنفوذ شد. بسیاری از سروده ها به سرود مبدل شدند. شعر عاشورایی در این دوره رشد کمی و کیفی بسیار یافت.
در این دوران قالبهای شعری در محتوا، پذیرای تغییرات چندی شدند. در شعر عاشورایی این دوره نیز روح حماسه بر جریان عاطفی کلام برتری دارد و از همین روست که برخی محققان، شعر عاشورایی پس از انقلاب را دوران مرثیه سرایی حماسی نام نهاده اند. (سبوی کربلا، ۱۳۸۹: ۲۲ و ۲۳)

Share this post

Post navigation

You might be interested in...