ایران باستان و آیین زردشتی

مهر ماه
«مهر در ایران زردشتی به پیروی از اندیشه یکتاپرستی، مقام مهر کاهش پذیرفت و د رمیان خدایان فقط اهورا مزدا اهمیت یافت و مهر تنها به عنوان فرشته ای بلند پایه باقی ماند». (جهان فروری، ۱۳۵۵: ۸۴) مصریان مهر را خدای خویش قرار ساختند و در چین ، از روزگار باستان شاهان خود را از اعقاب خدای خورشید می دانستند.
مسعود سعد در بیتی اغلبِ این معانی را جمع کرده است:
روز مهر و ماه و جشن فرخ مهرگان مهــر بفزای ای نگار مهرچهرِ مهربان
ای مه مه مهـر و مهــرمــاه اســت بی بـــاده نشستــن از گنــاه اســت
روز و رخ دوستــان سپیــد اسـت روی و دل دشمنـــان سیـــاه اسـت
(مسعود سعد: ۵۴۳)
آبان
«نام فرشته آب است که نگهبانی ماه هشتم سال و روز دهم هر ماه را بر عهده او می دانسته اند. آبان روز از آبان ماه را در روزگاران گذشته جشنی بر پای می داشتند که به «آبانگان» شهرت داشته است. در شعر و نثر فارسی، آبان، هم به معنای کهن آن، یعنی روز دهم هر ماه به کار رفته و هم به مفهوم امروزی آن، یعنی ماه هشتم سال». (بلعمی، ۱۳۵۳: ۵۲۱)
آبان روزست روز آبان خرّم گردان به آبِ رَز، جان
(مسعود سعد: ۶۶۱)
بر اساس شواهد شعری به نظر می رسد خوردن شراب در ماه آبان، که آغاز فصل سرما نیز بوده، رواج فراوان داشته است:
ماه آبان چو آب جوی ببست آب انگور باید اندر دست
(مسعود سعد: ۶۵۷)
آذر ماه (آذر جشن)
آذر روز، روز نهم هر ماه است. در این روز از آذر ماه طبق سنتّت ایران باستان جشنی بوده است موسوم به آذرجشن که آن را عید آتش نیز گفته اند و به نام فرشته آذر که به همه آتش ها موکول است به این اسم موسوم شده است.
گویند زردشت امر کرد در این روز به زیارت آتشکده ها بروند و قربانی ها به آتش نزدیک کنند و در امور عالم به مشاوره بپردازند. در این روز مو ستردن و ناخن چیدن و به آتشکده رفتن را نیک می دانسته اند. به نظر می رسد گرامیداشت آتش در این جشن با سردی هوا و لذت بخش بودن آن در فصل زمستان بی ارتباط نباشد؛ چنان که از این ابیات پیداست:
آذر بفروز و خانه خوش کن ز آذر صنما به ماه آذر
(مسعود سعد: ۶۵۷)
دی ماه
دی به معنی آفریننده و داداری (پور داوود، ۱۳۰۹: ۱/۴۲) در آیین زردشتی و از صفات اهورامزدا نام فرشته ای است که تدابیر امور و مصالح ماه دهم سال و روزهای هشت و پانزده و بیست و سه از هر ماه شمسی به او متعلق است.
ماه دهم سال (دی ماه) به نام این فرشته موسوم است نخستین ماه از فصل زمستان است که آن را به عربی «جدی» خوانند.
ماه دی آمده که هوا هر زمان بارد کافور همی بر جهان
از فلک امروز مونث کند لشکر سرما را باد خزان