آشنایی دانشآموزان با این هنرها می تواند زمینهای برای اشتغال خانگی دیگر افراد خانواده و دانشآموز در آینده باشد. این موضوع بخصوص در روستاها که اشتغال کم است می تواند موثر واقع شده و تاثیر زیادی در جلوگیری از پیامدهای بیکاری روستائیان داشته باشد.
بی توجهی به صنایع دستی موجب از بین رفتن تعداد زیادی از مشاغل و مهاجرت روستائیان به شهرها شده و همچنین بازاری را که طی سالیان زیاد کشور ما در صادرات صنایع دستی به دست آورده اند از دست خواهد داد. به عنوان مثال ” در سال ۱۹۷۱ ایران حدود ۷۵ درصد بازار جهانی فرش را در اختیار داشت و این نسبت اکنون به کمتر از ۲۵ درصد رسیده است ” (نورماه و یاوری، ۱۳۸۴ :۶۸ ).
آثار صنایعدستی زیبا هستند و واقعاً موجب تاسف است که دانشآموزان را از دیدن آنها محروم کنیم. زیبایی چشم نواز، فرم و نقش و رنگ در کنار هم در هیچ هنری به این زیبایی دیده نمی شود. اگر بخواهیم درآینده هم از این گونه آثار تولید شود باید دانشآموزان را با آنها آشنا و مانوس سازیم.
فصل سوّم:
بررسی وضعیت مباحث صنایع دستی در کتب هنر و حرفهوفن سال اوّل راهنمایی
در ابتدا باید متذکر شویم که بررسی محتوای کتابها از نظر آموزش طراحی و نقاشی همانند: شیوهی آموزش طراحی و نقاشی، اهداف غیر مرتبط با صنایع دستی، تناسب محتوای دروس با اهداف غیر مرتبط با صنایع دستی، و ترتیب دروس از حیطهی این پژوهش خارج میباشند. درباره موضوعات ذکر شده پژوهشهایی انجام شده که در بخش پیشینهی پژوهش آورده شدهاند.
۱ : کتاب هنر سال اوّل راهنمایی
کتاب هنر کلاس اوّل راهنمایی شامل ۱۲۷ صفحه می باشد که دارای ۱۸ درس طراحی و نقاشی و ۱۸ درس خوشنویسی می باشد. مولفان کتاب محمد مهدی هراتی، محمدعلی کشاورز، جعفر پوررهنما، یدالله درخشانی و هادی حاجی آقاجانی می باشند.
بر روی جلد این تصویر یک گل شاه عباسی شش پر بر روی کاغذ شطرنجی کار شده که نشان از توجه کتاب به هنرهای سنتی دارد. همچنین تصویر سایه ی یک مداد و یک قلم مو و یک قلم نی نشان از پرداختن به هنرهای تجسمی در کتاب دارد.
۳ – ۱- ۱ : بخش نخست، طراحی و نقاشی
درس اوّل
معرفی: این درس با اشاره به خط تصویری و تصاویر روی سفالینه های ایران باستان، تلاش دارد تا دانش آموزان را با مفهوم طراحی و ارزش آن در دنیای امروز آشنا سازد. درس دارای تصاویری از خط تصویری، لیوان سفالین شوش باستان، ظرف فلزی قلمزنی شده و طراحی از جعبه کبریت می باشد.
هدف: در کتاب روش تدریس هنر کلاس اوّل راهنمایی صفحه ی ۱۱ در بخش اهداف درس اوّل دو هدف با صنایع دستی ارتباط دارند:
“آشنایی دانش آموزان با:
سوابق به کارگیری تصاویر در زندگی. ۲ – بیان تصویری در نقش و نگارهای سنتی و رابطه آنها با زندگی و شرایط اقلیمی” (هراتی و حاجی آقاجانی،۱۳۶۸ :۱۱).
شکل ۴ ، تصویر جلد کتاب از چرم سوخته (کتاب هنر اوّل،۱۳۹۰: ۹).
در ابتدای درس اوّل و تمامی دروس دیگر تصویری به عنوان کادر چاپ شده( شکل شماره۴) که شمارهی درس در آن نوشته شده است. “این تصویر مربوط به جلد کتاب از چرم سوخته است، که در حدود سال ۸۶۵ ه. ق ساخته شده است”(پوپ، ۱۳۸۹: ۱۹۳). اینگونه جلدها را که جلد ضربی یا چرم سوخته مینامیدند، به این صورت بود که زمینه نقوش را از قالب آهنی ساخته آن را داغ نموده بر روی چرم میزدند. در نتیجه زمینه به صورت فرو رفته و نقوش برجسته میماندند. هرچند این تصویر با هنرهای سنتی ارتباط دارد امّا نداشتن توضیحات در کتاب دربارهی این تصویر، شناخت آن را برای معلم و دانش آموز ناممکن می سازد.
در دوّمین صفحه از درس آمده است :” نقش و نگارهای سفالین و سایر اشیایی که با دست ساخته میشد نیز نوعی بیان تصویری است که امروزه به آن طراحی میگویند”(کتاب هنر اوّل،۱۳۹۰ :۱۰). در این جمله مولفان تلاش نمودهاند با استفاده از نقوش روی سفالینهها، طراحی را تعریف کنند. امّا باید توجه داشت که این نقوش تنها نوعی از طراحی میباشند، و طراحی به روشهای مختلف انجام میشود پس باید تعریف جامع تری برای آن آورد.
ظرف سفالین در صفحه ۱۰ دوّمین آموزه صنایع دستی میباشد که با ارتفاع ۵/۲۸ سانتی متر و جنس گِل پخته احتمالاً کاربرد لیوان داشته است. (شکل شماره ۵)
شکل ۵، تصویر ظرف سفالی در کتاب روش تدریس هنر(هراتی و حاجی آقاجانی،۱۳۶۸ :۱۵).
در کتاب روش تدریس هنر اوّل راهنمایی این ظرف متعلق به تمدن سیلک دانسته شده و محل نگهداری آن را موزهی ایران باستان معرفی کرده است(هراتی و حاجی آقاجانی،۱۳۶۸ :۱۵)، حال آنکه در منابع مختلف از جمله در کتاب تاریخ عیلام، نوشته پیر آمیه این ظرف متعلق به شوش دانسته شده است که در اواسط هزارهی چهارم ق.م ساخته شده و هم اکنون در موزهی لوور فرانسه نگهداری میشود(شکل شماره۶). کاربرد این ظرف در برخی کتب به عنوان لیوان یا آب خوری (توحیدی ،۱۳۸۶ :۱۱۵) و در برخی دیگر به عنوان مقیاس کیل(اندازه گیری) و برخی نیز آنرا ظرفی برای نگهداری استخوانهای بزرگ مردگان میدانند (آمیه، ۱۳۸۴ :۸۴).
شکل۶ ،ظرف سفالی در کتاب هنر عیلام ( آمیه،۱۳۸۴ : ۸۴).
با توجه به اینکه این ظرف از اشیاء مشهور موزه لوور بوده و در بسیاری از کتابهای تاریخ هنر نیز آورده شده بسیار جای تعجب دارد که مؤلفین کتاب هنر از این موضوع بی اطلاع باشند. نمونه مشابه این ظرف که باز هم در شوش کشف شده و در موزهی ایران باستان نگهداری می شود دارای تفاوتهایی در نقوش است.