مأخذ: www.google.com
از حیاط در خانههای ایرانی به مفاهیم مختلف استفاده شده است .حیاط، وحدت دهنده چند عنصر خانه، ارتباط دهنده چند فضا برای ایجاد محیطی سرسبز و با نشاط به عنوان هواکش مصنوعی برای گذر جریان بادهای مناسب عنصری مهم در جهت سازماندهی فضاهای مختلف، به عنوان حریمی امن و آرام برای آسایش این خانواده .براساس نیازهای مادی و معنوی و رعایت سلسله مراتب عرصههای خصوصی، عمومی درون و بیرون خانه انواع حیاط سنتی شکل گرفته است.
– نارنجستان: حیاطی بسیار کوچک، وسعتی قابل سرپوشیدن، برای جلوگیری از سرما زدگی مرکبات است.
– بیرونی: حیاطی است کوچک به شکلهای مربع یا مستطیل در مرکز آن حوض دایره، هشت ضلعی یا ستارهای است .خاص میهمانان و افراد غیر فامیل است .
– اندرونی: حیاطی است بزرگ و وسیع که تناسب آن تابع آهنگ قرار گرفتن اتاقهای اطراف حیاط و در مواقعی با ابعاد نزدیک به بافت است .خاص افراد خانواده و خصوصیترین حیاط است .
– زمستان نشین
مجموعه معینی از فضاها با رابطهای خاص مجموعه فضاهای زمستان نشین را تشکیل میدهند که عبارتند از سه دری، پنج دری و شکم دریده. فضای اصلی زمستان نشین روی محور اصلی قرار گرفته و برای ورود بیشتر نور خورشید اغلب پنجرههای آن را از ارسیهای بزرگ میساختند (پارسی، ۱۳۸۷، ص۱۱۲).
– تابستان نشین
موقعیتی مانند زمستان نشین دارد با این تفاوت که در وجهه جنوبی حیاط قرار گرفته، تا در تابستان از تابش مستقیم آفتاب در امان بماند و روی محور اصلی آن معمولا فضای نیمه باز یا تالار قرار میگیرد.
– اتاق
در خانههای ایرانی به صورتهای گوناگون ساخته شده و هر یک ویژگی خاص خود را داشته است .یکی از علایق ایرانیان در ساخت خانهها ایجاد ارتباط بصری بین اتاق و فضای بیرون آن است .گشادگی، فراخی، و دید آزاد داشتن جزء طبیعت ایرانی است .این اتاقها براساس تناسب طلایی طراحی میشدهاند .اتاقهای که از عرض نور میگرفتند نصف تناسب طلایی داشته و در نهایت شکلی متناسب و زیبا بدست میآمده است.
بر مبنای سازماندهی کل فضاها و تقسیم آن به فضاهای تابستان و زمستان نشین، اتاقهای مختلفی شکل گرفته است، ارتباط دادن به خانه، جهت رسیدن به مسیر حرکت بادهای مطلوب سبب شده است که اغلب اتاقهای تابستان نشین در طبقات بالا و اتاقهای زمستان نشین در طبقه همکف یا کمی پایینتر از سطح حیاط قرار گیرد .اتاق زمستانی، اتاق کوچک با تعداد کمی بازشو است و گودی آن در سطح زمین و بسته بودن آن از چند جهت باعث گرم شدن سریع آن میشود .برعکس اتاقهای تابستانی فضاهایی هستند که در جبهههای مختلف آن بازشوهای کامل یا نیم دریها قرار گرفتهاند .در بسیاری از خانهها این اتاقک مانند یک بادگیر عمل میکنند .و در بعضی نیز تعداد بازشوهای آن در چهارجبهه به ۱۶ عدد میرسد .ویژگی مهم درها در برخی مناطق دو جداره بودن است .معمولاً جداره بیرونی از نوع کرکرهای است و با باز کردن در داخلی میتوان بدون تابش شدید و دید مستقیم از بیرون، جریان باد مطبوع دید و منظر را به داخل اتاق هدایت کرد .
بطور کلی در بررسی انواع اتاقهای خانه سنتی در مییابیم که ابعاد و کاربری هر اتاق را چند عامل تعیین میکرده است: نخست تعداد بازشوها، دوم نوع بازشوها، اعم از انواع در و پنجره، سوم موقعیت قرار گیری آن نسبت به حیاط و ورودی وچهارم نوع نظام پیمونی خانه اعم از پیمون بزرگ، پیمون کوچک، خرده پیمون .در اینجا فضاهای بکار رفته در انواع خانههای سنتی را با توجه به کاربری بیان میکنیم :
تالار- کربال یا تلوار، یعنی ساختمان بزرگ و ریشه واژه تالار است. این فضا هم در قسمت زمستان نشین (رو به آفتاب) و هم تابستان نشین )پشت به آفتاب) قرار دارد .در جلوی تالارها با توجه به مسئله ایستایی آن چند ردیف ستون قرار گرفته است .در کنار تالار راهروهای بزرگی بنام تختگاه بوده که در انتهای آن راه پلهای برای زیرزمین و بالاخانه قرار میگرفته است .در طبقه بالای آن بالاخانه جای داشته است .بالاخانههای رو به تالار را گوشوار نیز میگویند. سقف تالار دو جداره بوده و در بعضی جاها از ارسیهای بزرگ سه لنگهای در تالار استفاده میشده است .
– ایوان
ایوان یا ایوانچه همان صفه است .فضایی کوچکتر از تالار است که معمولاً در جلوی یک اتاق قرار میگرفت .دارای سقف و جلوی آن باز و بی در و پنجره است .
ضلع بسته معمولاً به اتاقهای شاه نشین راه دارد که با باز شدن در و پنجرههای این اتاق، فضای شاه نشین با ایوان ترکیب میشود (حائری، ۱۳۸۸، ص۱۲۹).
– شاه نشین
قسمتی از اتاق است که شبیه ایوان ساخته میشود، اما بطرف حیاط در ندارد و کمی بالاتر از سطح اتاق است .معمولا اتاقی که شاه نشین در آن قرار دارد از نوع پنج دری است .شاه نشین محل میهمانهای بزرگ و یا بزرگ خانه بوده است .و راه ورودی به آن از راهروهای کناری و یا یکی از اتاقکهای کنار شاهنشین است.
– تختگاه
راهروهای بزرگی در کنار تالار بوده که در انتهای آن راه پلهای برای زیرزمین و بالا خانه قرار میگرفته است.
– بالا خانه