۱-۳-۳- سابقه سکونت و فعالیت در محدوده مورد بررسی
نام قدیمی این شهر “مگس” بوده و در ۵۹ کیلومتری جنوب باختری سراوان قرار دارد. این سکونتگاه در واحد جلگه قرار گرفته است و از آب و هوای گرمسیری برخوردار است. مذهب ساکنین آن سنی و از نظر قومی بلوچ میباشند. منابع آب آنها از طریق قنوات تامین میگردد. محصولات آن غلات، خرما، ذرت و لبنیات بوده و شغل مردم آن زراعت و گله داری است(طرح جامع شهر زابلی، ۱۳۸۷، ۵). قلعه مگس در این شهر که بنا به گفته ریش سفیدان محل که آنها نیز از پدران خود شنیدهاند در حدود ۴۰۰ سال قبل شخصی بنام غیب الله حسینی، قناتی بنام لس در این روستا حفاری کرده و در کنار مظهر آن، قلعهای به نام مگس احداث مینماید و از آن رو بر مردم این منطقه حکمرانی میکند. بعدها شخص دیگری بنام شاه جهان کرد با افراد خود به این منطقه مراجعه و قنات دیگری به نام “مگس” احداث مینمایند، قلعه را باسازی میکنند. این شخص طی درگیرهایی با طایفه بارکزهی و حسینیها، سرانجام بر این طایفه پیروز شده و تا اواخر حکومت رضاخان بر منطقه حکومت میکند(طرح هادی شهر زابلی،۱۳۸۶). طبق گفته مردم حدود ۴۰ سال است که قلعه مزبور خالی از سکنه شده و به صورت متروک درآمده است. بافت قدیمی شهر در محدوده قلعه مگس بوده، که در کنار مظهر قنات به همین نام بنا گردیده است و در حال حاضر خرابهای بیش از آن باقی نمانده است. ساکنین قلعه مزبور در حدود ۴۰ سال پیش با ازدیاد جمعیت و امنیت کافی از آن خارج شده و در اطراف شروع به خانهسازی نمودهاند. اکثریت جمعیت یاده شده در روستای میرآباد(با فاصله کمی از قلعه) سکونت گزیدهاند. از طرفی به دلیل وابستگی شدید مردم به منابع آب و خاک با هدف اشتغال کشاورزی و احداث قنات دیگری به نام بهرآباد، بخشی از جمعیت گرایش به اسکان در این محدوده پیدا نمودهاند. به مرور با افزایش جممعیت در این دو سکونتگاه و توسعه هر یک از آنها در حال حاضر به عنوان دو محله شهر زابلی به شمار میروند. بر این اساس دو عامل اصلی تاثیرگذار سکونت در ناحیه مورد مطالعه امنیت و آب هستند به طوریکه با حفر قنات و احداث قلعه، شهر زابلی به وجود آمده است. بعدها که در منطقه امنیت برقرار شده مردم از قلعه بیرون آمده و با حفر قنوات باعث گسترش حیطه سکونت شدهاند.
۲-۳-۳- مقایسه جمعیتی و سکونتگاهی بخش مرکزی در استان و شهرستان
تحلیل جمعیتی شهرستان مهرستان(زابلی سابق) حاکی از این است که، تا سال ۱۳۸۵ کل شهرستان مهرستان، به عنوان یکی از بخشها و شهرهای وابسته به شهرستان سراوان محسوب گردیده و اطلاعات مربوط به آن همراه با اطلاعات این شهرستان آورده شده است تا آنکه در سال ۱۳۸۷، مهرستان به عنوان شهرستان اعلام گردید. بنابراین اولین آمار مستقل این شهرستان مربوط به سال ۱۳۹۰ میباشد.
مطابق آمار سال ۱۳۹۰ شهرستان مهرستان دارای ۱ شهر، ۲ بخش، ۴ دهستان و ۲۲۵ روستای دارای سکنه میباشد. در مقایسه با کل استان شهرستان مهرستان ۳٫۳۵ درصد از کل مساحت استان؛ ۲٫۷ از درصد مراکز شهری، ۵ درصد کل بخشها، ۳٫۹ درصد کل دهستانها و ۲٫۹ درصد کل روستاهای استان سیستان و بلوچستان را به خود اختصاص داده است(جدول شماره ۸-۳).
جدول شماره ۸-۳ : مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
عنوان شهرستان استان نسبت شهرستان به استان
مساحت(کیلومتر مربع) ۶۱۰۱ ۱۸۱۷۸۵٫۲۸ ۳٫۳۵
شهر ۱ ۳۷ ۲٫۷
بخش ۲ ۴۰ ۵
دهستان ۴ ۱۰۲ ۳٫۹
آبادی ۲۲۵ ۷۵۵۷ ۲٫۹
ماخذ: مرکز آمار ایران ۱۳۹۰
در جدول زیر تقسیمات کلی شهرستان بر حسب مراکز شهری؛ مراکز بخش، مراکز دهستان و آبادیهای دارای سکنه و خالی از سکنه آمده است. شهرستان مهرستان در سال ۱۳۹۰ دارای ۲۶۷ روستاست که ۱۲ روستا خالی از سکنه است(جدول شماره ۹-۳).
جدول شماره ۹-۳: تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
نام بخش
مرکز بخش
نام دهستان
مرکز دهستان
تعداد شهر روستا
دارای سکنه بدون سکنه مجموع
زابلی
زابلی بیرک چاهوک * ۵۰ ۱ ۵۱
زابلی زابلی ۱ ۱۱۹ ۶ ۱۲۵