در تیر ۱۳۷۷ درک فاچت، معاون وزارت خارجه انگلیس، در مصاحبهای اظهار داشت : «ما تصریح کرده ایم که از روابط دو جانبه سازنده تر با ایران استقبال می کنیم… علایق بسیاری در میان جامعه تجاری بریتانیا برای گسترش همکاری با شرکت های ایرانی و به طور مشخص در زمانی که ایران در حال بررسی چگونگی جذب سرمایه گذاری خارجی است وجود دارد. و این روندی است که به نفع طرفین خواهد بود.» وی ضمن اظهار علاقه به دیدار از ایران در رابطه با موضوع سلمان رشدی اظهار تأسف نمود.
در واکنش به اظهارات فوق سخنگوی وزارت خارجه کشورمان از تلاشهای ایران و اتحادیه اروپایی در دوره ریاست انگلیس که منجر به ارتقای درک طرفین از مواضع یکدیگر شده است ابراز خرسندی نمود.
بدین سان روابط سرد و تیره دو کشور رو به رشد نهاد. همچنین با نظر مساعد انگلیس در بیانیه پایان اجلاس گروه هشت کشور صنعتی در ۲۱ اردبیبهشت ۱۳۷۷ در این کشور تشکیل شد هیچ اشاره ای به جمهوری اسلامی ایران نشد و در بیانیه وزرای خارجه نیز تنها یک پارگراف به ایران اختصاص یافته که به لحاظ متن و محتوا در مقایسه با سال های اخیر معتدل تر ارزیابی شده است.
پس از آن سفر جان شپرد، معاون وزیر خارجه انگلیس که بالاترین سطح سفر یک مقام سیاسی انگلیسی در دو دهه اخیر به تهران می باشد با تأکید بر علاقه مندی و تمایل انگلیس برای بهبود و توسعه روابط و آغاز فصل تازه ای از مناسبات برابر و متوازن با جمهوری اسلامی ایران بود. به دنبال دعوت شفاهی جان شپرد از مدیر کل وقت وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران برای سفر به انگلیس در یک فاچت، معاون وزیر خارجه این کشور نیز روز ۱۰ اوت ۱۹۹۸ (۱۹ مرداد ۱۳۷۷) با ارسال نامه ای به کاردار جمهوری اسلامی در لندن مسئله سفر مدیر کل غرب اروپا به لندن و انجام مذاکرات دو جانبه با مسئولات وزارت خارجه انگلیس را مورد توجه و پیگیری قرار داد.
در حقیقت طی نیمه اول سال ۱۳۷۷ انگلیس بیش از آنکه در عمل به سمت گسترش روابط با ایران بپردازد به اظهارات دیپلماتیک در جهت حمایت از سیاست تنش زدایی دولت ایران و نظاره گر توسعه روابط دولت هایی چون ایتالیا و فرانسه یا ایران مشغول بود. اما به مرور انگلیسی ها احساس کردند که ادامه همراهی آنها با آمریکا علیه ایران نمی تواند منطبق بر منافع ملی این کشور باشد و دوری گزیدن لندن از تهران به سایر دولت های اروپایی نظیر ایتالیا و فرانسه فرصت خواهد داد تا در این زمینه از انگلیس پیشی جویند.
انعقاد قرارداد نفتی توتال فرانسه با ایران، شرکتهای نفتی انگلیسی را هوشیار ساخت که برای حفظ رقابت در بازار ایران باید سیاست های ضد ایرانی ایالات متحده را نادیده گیرند و با اتحادیه اروپا هم آوا شوند. شرکت نفتی انگلیسی- هلند شل بلافاصله وارد میدان رقابت با شرکت های نفتی- فرانسوی و ایتالیایی شد و شرکت BP نمایندگی خود را در تهران مستقر ساخته و سرگرم بازار استخراج و صدور انرژی ایران گردید.
بهبود روابط ایران با انگلیس و اتحادیه اروپا در دوران آقای خاتمی ناشی از ضرورت هایی در سه دیدگاه ویژه بود: ۱) بدون اثر بودن سیاست آمریکایی منزوی ساختن ایران؛ ۲) زیان های اقتصادی که از سردی روابط با ایران متوجه اروپا به ویژه آلمان و بریتانیا شده بود و ۳) خنثی ساختن دخالت های ایالات متحده در روابط بازرگانی کشورهای دیگر با ایران.
در آن ایام اعلام شد که وزارت خارجه انگلستان برای نخستین بار پس از ۲۰ سال در حال طراحی نخستین سفر در سطح معاون وزیر به ایران است و سفارت ایران در لندن نیز اعلام کرد که دو کشور آماده تبادل سفیر هستند. اما در این میان حرکت هایی نیز در خلاف مسیر طراحی شده از سوی انگلیس سر می زد. از جمله در یک فاچت در تابستان سال ۱۳۷۶ (۱۹۹۷) سرگرم اقدامات بود که هدف آن نمایش گونه هایی از جانبداری از ادعاهای امارات متحده نسبت به جزایر تنب و ابوموسی بود. در روزنامه القدس العربی چاپ لندن در ۴ ژوئیه ۱۹۹۷ (یک ماه پس از انتخاب آقای خاتمی) به نقل از فاچت عنوان شده بود که: «اگر امارات متحده عربی و ایران مشکل اختلافات بر سر سه جزیره را حل نکنند، راه چاره ای جز دخالت جامعه بین المللی برای حل این مشکل باقی نخواهد ماند. به غیر از آن در این روزنامه عنوان شده بود که فاچت در این برخورد از حضور ایران در منطقه به منزله عامل تهدیدی نسبت به امنیت منطقه یاد کرد.
در اوایل پاییز و در پی دیدار خرازی و کوک در حاشیه اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل روابط دو کشور یکباره متحول شد. وزرای خارجه ایران و انگلیس در این دیدار ضمن انتشار یک بیانیه مطبوعاتی به ضرورت همکاری میان جهان اسلام و دنیای غرب برای جلوگیری از برخورد تمدن ها توافق کردند.
کمال خرازی در بازگشت از نیویورک در تهران گفت: موقعیت جدیدی برای ایران نزد افکار عمومی و دولت های جهان به وجود آمده است. انگلیس تصمیم گرفته است بدون اینکه خدشه ای به فتوای امام خمینی درباره رشدی وارد شود روابط خود را با ایران تا سطح سفیر ارتقا دهد.
هرچند قبل از آن آقای محمد خاتمی در حاشیه اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر ۱۹۹۸ در باب قضیه سلمان رشدی عنوان کرده بود که ایران به این مسئله به عنوان امری کاملاً پایان یافته نگاه می کند.
با توجه به موارد فوق همکاری های گسترده ای در روابط ایران و انگلیس صورت گرفت و علاوه بر عادی سازی و ارتقای روابط ایران و انگلیس در عرصه روابط منطقه ای و بین المللی دو کشور، موارد زیر نیز به وقوع پیست:
– آغاز مراودات و گفت و گوی سطح بالا میان مقامات دو کشور در ارتبا
ط با موضوعات مهم جهانی و منطقه ای همچون کوزوو و بحران عراق.
– مبادله پیام های تشریفاتی و کاری و تحول مثبت در لحن محتوای مطالب و موضع گیری های مقامات انگلیسی در قبال جمهوری اسلامی ایران.
– انجام سفر مقامات انگلیس به کشور ایران: سفر درک پلامیلی، مدیر منطقه ای وزارت خارجه انگلیس به تهران به عنوان فرستاده ویژه وزیر خارجه این کشور که حامل پیام کتبی رابین کوک خطاب به همتای ایرانی وی بود. همچنین سفر مدیر کل ترویج بازرگانی وزارت تجارت و صنایع انگلیس به تهران، سفر هیأت نمایندگان ۱۶ شرکت نفتی انگلیسی به کشور ایران، سفر یک گروه سه نفره از افسران بخش مبارزه با مواد مخدر انگلیس به تهران و نیز سفر هیأت فنی انگلیسی در ارتباط با موضوع خلع سلاح.
– توافق دو طرف در خصوص افزایش سقف دیپلمات های سفارتخانه های دو کشور از پانزده به هجده نفر.
– حضور گسترده شرکت های انگلیسی در بیست و چهارمین نمایشگاه بین المللی بازرگانی تهران.
– ابراز علاقه و فعال شدن شرکت های نفتی جهت مشارکت در طرح های نفت و گاز کشورمان.
– امضای موافقتنامه حمل و نقل هوایی.
و نهایتاً تهران و لندن اعلام کردند که با پذیرش کارداران فعلی به عنوان سفیر در پایتخت های یکدیگر موافقت کردند. سپس نیکلاس براون به عنوان سفیر انگلیس در ایران در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۷۸ معرفی گردید.
انگلستان در اوایل اکتبر ۱۹۹۸ با تروریست خواندن سازمان مجاهدین خلق و ممنوع کردن فعالیت های آن سازمان در بریتانیا نظر دوستانه خود را نسبت به جمهوری اسلامی آشکار ساخت و وزیر خارجه بریتانیا نظر دوستانه خود را نسبت به جمهوری اسلامی آشکار ساخت و وزیر خارجه بریتانیا نیز در کنگره حزب حاکم آن کشور گفت که غرب باید سرانجام با اسلام کنار آید. در یازدهم نوامبر همان سال یکی از معاونان وزارت خارجه بریتانیا در مجلس لردهای این کشور اعلام کرد که دولت وی خواستار تجدید نقش آفرینی سیاسی ایران در منطقه و جهان است. همزمان با این سخنان دوستان، گروه مجاهدین خلق روابط تازه ای را با مخالفان جمهوری اسلامی ایران در مجلس عوام و مجلس لردهای بریتانیا برقرار کرد. در نتیجه این روابط تازه بود که روز چهارم فوریه ۱۹۹۹ جمعی از نماندگان مجلس عوام و شماری از لردها طی نامه ای به نخست وزیر انگلیس از دولت وی خواستند که از گسترش روابط دیپلماتیک با جمهوری اسلامی ایران خودداری ورزد. همان زمان فاچت سخن از بهبود یافتن روابط بریتانیا به ایران به میان آورد.
کمال خرازی در سفری به انگلستان در دیدار با مقامات انگلیسی در باب روابط دو جانبه، مسائل مربوط به عراق و افغانستان مذاکراتی به عمل آورد. وی پس از بیست سال در موسسه سلطنتی لندن حضور یافته و به سخنرانی پرداخت. خرازی همچنین در لندن با جامعه بازرگانی ایران و رهبر مسلمانان انگلستان دیدار و گفت و گو کرد. در دیدار خرازی و تونی بلر، نخست وزیر انگلستان، گفت: ایران کشور بسیار مهمی در منطقه است و باید نقش خود را در ابعاد مختلف ایفا کند. در این دیدار طرفین برای ایجاد فصل نوینی از روابط سازنده، مبنی بر احترام و منافع متقابل تأکید کردند
در دیدار خرازی و رابین کوک در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۳۱ سپتامبر ۱۹۹۹ دو طرف توافق کردند که به منظور تحکیم و گسترش روابط ایران و بریتانیا از کشورهای یکدیگر رسماً دیدار کنند.
ب-روابط ایران و انگلستان پس از حادثه یازدهم سپتامبر