– تاب آوری عمومی: در زبان عامه همان غلبه بر موقعیتهای دشواری است که هر کسی با آن مواجه می شود. تاب آوری همان چیزی است که تقریباً همه ما از آن برخورداریم و به نظر می رسد که برای نژاد بشر برنامه ریزی شده است. آن دسته افرادی که دوران کودکی خوبی را پشت سر می گذارند با بسیاری از چالش ها و مشکلاتی که پیش آمده درگیر می شوند حتی اگر برخی از این مشکلات بدون هیچگونه اغراقی بزرگ و شگفت انگیز به نظر آیند. البته همیشه استثناء وجود دارد و کسانی هستند که به راهنمایی، مدیریت و حمایت صریح نیاز دارند، اما بیشتر افراد داری یک ذهنیت تاب آوری مساعد می باشند. همه ما عاشق می شویم، زندگی می کنیم، کار می کنیم، عمق درد و اندوه را می آزماییم و پس از آن بر آن چیره می شویم (مرتضوی، ۱۳۸۹ص۷۹).
– تاب آوری حقیقی: یک مفهوم مقایسه ای است و روانشناسان را در درک اینکه چه چیزی در پس تفاوتهای افراد و حرکت در مسیر زندگی شخصی شان قرار دارد یاری می کند و این همان چیزی است که ما را برای ایجاد آینده ای بهتر برای افرادی که می شناسیم، شگفت زده، مصمم و امیدوار می سازد. تاب آوری حقیقی در جایی آشکار می شود که افرادی با دارایی و منابع بسیار کم و یا افرادی با آسیب پذیری بالا، آینده ای بهتر از آنچه با توجه به شرایطشان و در مقایسه با سایر افراد برایشان پیش بینی کرده ایم، نشان می دهد.
– تاب آوری تلقیحی: این قسمت کمی پیچیده تر است. تاب آوری تلقیحی ما را به عنوان متخصص گیج و دستپاچه می کند و انتظارات مارا آشفته و فرد را مغشوش تر می کند. این مقوله حتی آسیب پذیری ما و مکانیزمهای حفاظتی و بدبختی را به موفقیت و یا حداقل توان پیشگیری وضعیت بدتر، مصیبت و بلا فراهم می کند. در اینجا تقریباً به طور ناخودآگاه بلا و مصیبت به نتایج و پیامدهایی در تاب آوری تبدیل می شود به هر حال چنین تلقیحی، به ندرت در زندگی افراد مورد نظر به چشم می خورد. اثر تلقیحی می تواند با توجه به تجربیات فرد ادامه یابد و البته مادامی که این تجربیات سخت و طاقت فرسا نباشد (مرتضوی، ۱۳۸۹ص۷۹).
مدلهای تاب آوری:
مدل های متعددی برای تاب آوری ارایه شده است که در تمامی آنها چگونگی تأثیرگذاری عوامل فردی و محیطی بر کاهش یا خنثی کردن اثرات آسیب رسان عوامل خطرزا مورد تأکید بوده است.
– مدلهای گارمزی و همکاران:
گارمزی، ماستن و تلی در سال (۱۹۸۴) سه مدل تاب آوری تحت تاب آوری جبرانی، محافظتیو چالشیبیان کردند.
مدل جبرانی: عامل جبرانی متغیری است که در جهت مقابل یک عامل خطرزا مقابله یا عمل می کند و تأثیر مواجهه را خنثی می سازد. این عامل در تعامل با عامل خطرزا قرار ندارد، بلکه تأثیری مستقیم و مستقل بر پیامد مورد نظر دارد: هر دو عامل خطرزا و جبرانی در پیش بینی پیامد نقش دارند.
مدل محافظتی: مدل دیگر تاب آوری مدل محافظتی است که در این مدل یک عامل محافظتی، به منظور کاهش احتمال یک پیامد منفی با یک عامل خطرزا در تعامل قرار می گیرد. این عامل با تعدیل اثر رویارویی با خطر و به وسیله ی اصلاح و تغییر واکنش به یک عامل خطرزا، به عنوان یک تسریع کننده عمل می کند. یک عامل محافظتی می تواند تأثیر مستقیم بر پیامد داشته باشد اما در حضور یک عامل فشارزا اثر آن قوی تر می شود. به نظر می رسد این مدل بیشترین سهم را در مطالعه ی مدل های تاب آوری به خود اختصاص داده اند که در شکل ۱مشاهده می کنید.
عامل محافظتی
پیامد
عامل خطر
شکل۱مدل محافظتی تاب آوریگارمزی، ماستن و تلی (نقل از مرتضوی،۱۳۸۹).
مدل چالشی: وجود عامل خطرزا که موجب استرس و فشار می گردد، مثبت تلقی می شود و باعث رشد مهارت‎های فرد می شود که می تواند تأثیر مطلوب در انطباق با محیط داشته باشد.
تریس (۲۰۰۲) در این مدل این گونه نظر می دهد که استرس خیلی کم، چالش کافی ایجاد نمی کند و سطوح بالای استرس نیز می تواند به رفتار ناسازگارانه منجر شود، ولی سطوح متوسط استرس فرد را با چالش روبرو می کند که در صورت غلبه بر آن موجب تقویت کفایت می شود. اگر چالش به صورتی موفقیت آمیز صورت پذیرد، به فرد کمک می کند تا برای مشکل بعدی آماده باشد.
راتر (۱۹۸۷) این فرآیند را مقاوم سازی و مصون سازی نام گذاری کرده است.اگر چالش موفقیت آمیز باشد فرد نسبت به خطر آسیب پذیر می شود، بدین ترتیب سطح بهینه استرس زمانی است که طی آن مواجهه باچالش موجب تقویت سازگاری می گرددکه در شکل ۲ مشاهده می کنید.
خطر ۱
خطر ۳
خطر ۲
پیامد ۳
پیامد ۲
پیامد ۱
شکل ۲مدل چالشی (مقاوم سازی، مصون سازی) ترایس (۲۰۰).(نقل از مرتضوی،۱۳۸۹).