مسئولیت و مصونیت ارتکاب جرم در حالت مستی در فقه امامیه و …

که بعد از۲ آیه گذشته نازل شده است. این آیه میگساری را گناهی بزرگ میداند ولی از تعبیر مزبور تحریم تندی محسوس نیست. زیرا با آنکه استعمال شراب را گناهی بزرگ میخواند، به منافع آن هم اشاره میکند (طباطبایی، ۱۳۸۳، ص۱۹۶).
علامه طبرسی می فرماید: در این آیه ((خمر)) از دو جهت تحریم شده است.
نخست این که ((اثمها اکبر)) بدین ترتیب وقتی ضرر چیزی بر منفعت آن فزونی گیرد، لازمهی عقل، دوری گزیدن از آن است
دوم این که در آیه روشن شده که در آن دو((اثم)) وجود دارد و در آیه ۳۳اعراف((قل انمّا حرّم ربّی الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم و البغیّ بغیر الحق….)) ((اثم)) را صریحاً حرام نموده است. از آنجا که سورهی اعراف، مکی است و از نظر زمان نزول بر آیهی مورد بحث (بقره/۲۱۹) که مدنی است تقدم و سبقت زمانی دارد، بنابراین((اثم)) آمده در آیه، اعم از این که به عنوان((خمر)) اعتبار شود یا به عنوان مطلق اثم، تحریم شده است و ((خمر)) هم بارزترین مصداق این ((اثم)) به شمار میآید. در این آیه اشارهای است به اکتساب اثم و این عمل، از محرمات است. بنابراین((خمر)) به دلالت هر دو آیه، حرام است(طبرسی، ۱۳۷۹، ص۳۱۶).
نهی صریح
از آنجا که برخی از مسلمانان از تعالیم صریح و روشن پا فراتر نهاده، و به محتوای آن عمل نمیکردند لذا آیه ۴۳ سوره نساء: (( یا ایهاالذین امنوا لا تقربوا الصلوه و انتم سکری حتی تعلم ما تقولون ولا جنباً….. .))
نازل گردید. آیه صریحاً از اقدام به نماز در حال مستی نهی کرده است. در واقع در آیه اشارهای ضمنی بر تحریم ((سکر))قبل از نماز رفته است چرا که روی آوردن به نماز در درگاه الهی، با عملی که به وسیلهی ((سکر))باطل شود، منافات دارد.
در این آیه گفته شده است که شما نمیتوانید مست شوید و همزمان برای نماز رو به سوی خدا نمائید، چرا که نماز برای انسان متعبد جایگاهی بس رفیع دارد و شایسته است هماره با طهارت روحی و بدنی همراه باشد. نماز اساساً حضور قلب را میطلبد و کسی که عقلش زایل شده، شعوری برایش متصور نیست تا بتواند چیزی را که میگوید، درک کند، چه رسد به حضور قلب، این بدان معنی نیست که اگر نماز در حال مستی باشد، اما آنچه را میگوید، بفهمد و درک کند نمازش درست است. در آیه دلالتی است که نماز شخص مست صحیح نمیباشد و عالمان بر این امر که چنین نمازی باید قضا شود، اجماع کردهاند)) (طبرسی، ۱۳۷۹، ص۵۳).
و در تفسیر عیاشی از امام باقر (ع) نقل شده که فرمودند ((در حال تنبلی و کسالت و بی حالی به نماز نیاستید، زیرا این حالات از آثار نفاق هستند. لذا خداوند مؤمنان را نهی فرمودند که در حال ((سکاری)) هم به نماز نیاستید (طباطبایی، ۱۳۸۳، ص۳۶۱).
مرحله آخر یا همان پنجمین مرحله از دیدگاه این گروه: آیهای در زمینه ((تحریم خمر)) نازل شده، این کلام الهی، آیه:
(( یا ایها الذین امنوا انما الخمر و المیسر والانصاب والازلام رجسن من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلکم تفلحون)). (( انما یرید الشیطان أن یوقع بینکم العداوه و البغضاء فی الخمر والمیسر ویصدکم عن ذکر الله وعن الصلوه فهل انتم منتهون.)) مائده/۹۰-۹۱٫
این دو آیه به انضمام آیات قبل از آنها که از تحریم خمر سخن میگویند، همه و همه ناظر به این نکتهاند که جریان تحریم، توسط شارع مقدس، جریان تدریجی و گام به گام بوده است. البته این روند تدریجی به معنای سکوت گذاردن حرمت در مراحل مختلف تحریم نمیباشد، بلکه در هر مرحلهای تنها بر((اثم)) بودن ((خمر)) بسنده کرده، بدون آنکه حرمت را به آن مترتب سازد.
چنین بود که پس از آن حرمت، پرداختن به نماز در حال ((سکر))تشریع شد وعقلها ضرورت اجرای این امر الهی را احساس کرد، حکم نهی مطلق نازل شد و تمام حدود و ثغور و ابعاد و زوایای آن در این دو آیه ترسیم گردید. در این آیات هم ((خمر))را عمل پلیدی به شمار آورد که خاص شیطان است و عمل شیطانی هم زائیدهای جز گمراهی ندارد.
خداوند سبحان این حقیقت را با ((انما)) تأکید کرده است و با امری قاطع دوری جستن از آن را بازخواسته و امید صلاح و سعادت ابدی را به دوری جستن از آن، مترتب ساخته است (طبرسی، ۱۳۷۹، ص۱۰۳).
در پایان این نکته قابل ذکر است که، کسانی که سیر تحریم را تدریجی میدانند، در معرفی مراحل مختلف آن اتفاق نظر ندارند، مثلاً به نظر سید قطب مرحله از تحریم خمر با نزول آیه ۶۷ سوره نحل آغاز میشود (سید قطب، ۱۹۶۷ ،ص۳۲).
و اساساً سخنی از آیه ۳۳ اعراف در این سیر تدریجی به میان نمیآورد و قرطبی نخستین آیه در این زمینه تدریج آیه ۲۱۹ سوره بقره میداند (قرطبی، بی تا، ص۲۸۶).
و هیچ گونه اشارهای به آیات سوره اعراف و نحل ندارد. شاید این نحوه برخورد با این مطلب گواه روشنی باشد بر این که هر یک بر حسب سلیقه و نهایتاً اجتهاد خود به نظر رسیده باشند آنچه مسلم است تدریجی بودن تحریم خمر در شرع اسلام است.
د) تحریم خمر در روایات
تصویر روایات در تحریم خمر و بیان جنبههای منفی و پلیدی آن، بسی هول انگیز است. بدان جهت که شرابخواری را زشتترین گناهان تلقی مینماید، که در اینجا برخی از آنها را ذکر میکنیم:
۱-قال رسول(ص): ((یا علی شارب الخمر کعابد وَ ثَن)). ((ای علی نوشنده شراب همچون پرستندهی بت است (عاملی،۱۴۱۳، ص۲۲۱).
۲- قال الصادق(ع): قال رسول الله (ص): ((مد من الخمر یلقی الله کعابد وَ ثَن.))
امام صادق (ع) به نقل از پیامبر اکرم (ص) میفرماید: شخصی که دائم الخمراست، خداوند را مانند پرستندهی بت ملاقات میکند (عآملی، ۱۴۱۳، ص۲۵۲).
۳-قال ابوعبدالله (ص): ((ان الله حرم الخمر بعینها فقلیلها و کثیرها حرام کما حرم المیته و الدم و لحم الخنزیر))
از امام صادق (ع) روایت شده که خداوند، نفس شراب را حرام نموده، پس کم و زیاد آن حرام است، همچنانکه مردار، خون و گوشت خوک حرام است (مجلسی،۱۹۸۳، ص ۱۰۲).
۴- عن ابی عبدالله (ص) قال: قال رسول الله (ص): ((و من شرب خمراً حتی یسکر لم یقبل منه صلاته اربعین صباحاً.))
از امام صادق (ع) روایت شده که ایشان فرمود پیامبر اکرم (ص) فرمود: کسی که شراب بنوشد، تا اینکه مست شود، نمازش برای مدت چهل روز پذیرفته نیست (عاملی، ۱۴۱۳، ص ۲۳۸).
۵-عن محمد بن الحسین رفعه القال؟: قیل لامیرالؤمنین (ع) : انک تزعم أنّ شراب الخمر اشد من الزنا و السرقت قال : (( نعم إن صاحب الزنا لعله لا یعدوه الی غیره و إن شارب الخمر اذا شرب الخمر زنا و سرق و قتل النفس التی حرم الله و ترک الصلاه.))
به امیرالمؤمنین (ع) گفته شد آیا شما گمان میکنید نوشیدن خمر از زنا و دزدی شدیدتر است؟ ایشان فرمودند: آری، چون زناکار چه بسا از غیر زنا تجاوز نکرده باشد، اما شارب خمر وقتی شراب مینوشد (ممکن است) هم مرتکب زنا شود، هم دست به دزدی بزند، هم قتل نفسی را که خداوند آن را حرام نموده است، مرتکب شود و هم نماز را ترک نماید. [بنابراین نوشیدن شراب شدیدتر و بدتر از زنا و دزدی است] (عآملی، ۱۴۱۳، ص۲۵۲).
۶- عن أبی جعفر(ع) فی قول تعالی: ((انّما الخمر و المیسر….)): (أمّا الخمر فکلّ مسکر من الشراب اذا أخمر فهو خمر و ما اسکر کثیره فقلیله حرام.)
از امام باقر(ع) نقل شده است که: امّا شراب، هر نوع نوشیدنی که بعد از نوشیدن ایجاد سستی نماید، آن ((خمر)) است. و هر چیزی که ایجاد مستی نماید، اندکش حرام است (مجلسی،۱۹۸۳، ص۱۰۳).
بنابراین از آنچه در روایات آمده نکات فراوان و بسندهای وجود دارد برای کسانی که گوش جان خویش را بدانها بسپارند و در حالت هوشیاری و آگاهی باشند.
خمر ضررهایی دارد از جمله :۱-آسیبهای اجتماعی ۲- زیانهای خانوادگی، ۳- ضررهای فردی که خود شامل زیانهای بهداشتی و زیانهای اخلاقی-زیانهای عقلی- زیانهای روحی و روانی و زیانهای مالی میگردد.
شیخ انصاری در مورد خمر در کتاب مکاسب خود در این باره میگوید:
((تجارت و خرید و فروش هر مایع مسکر به مقتضای نصوص آیات و روایات و اجماع و فتاوای فقیهان حرام است)) (انصاری، ۱۳۷۵، ص۶).
همچنین آیت الله سیستانی در این باره مینویسد: ((کسب درآمد به وسیله خمر و سایر مواد مستی آور جایز نیست. در این میان، بین انواع درآمدها در این راستا از جهت خرید و فروش یا اجاره یا معاوضه یا جعاله (قرارداد) و غیر اینها از انواع مبادلات مثل: مهر قراردادن در ازدواج یا به جای فدیه از طلاق خلع تفاوتی وجود ندارد. و ظاهراً بخشش یا دادن آن بدون عوض هم شامل همین حکم است (سیستانی، ۱۴۱۷، ص۵).
-اولین منهیات نبی اکرم (ص) پس از هجرت، شرب خمر و دشمنی و عدوات مردان با یکدیگر بود (الغدیر، ۱۹۶۷، ص ۱۰۱).
در پایان باید افزود که شراب به خاطر مستی آور بودنش تحریم شده است و بنابراین هر چیز دیگری که مستی آور باشد نیز حرام است. پس ویسکی، آبجو و سایر مشروباتی که برخی به گزاف آنها مشروبات روحی مینامند، همگی حرامند؛ چرا که به ماده مربوط میباشند و هیچ گونه ارتباطی به صفای روحی ندارند، بلکه این معنانی، عمدتاً تعابیر و مفاهیم غربی هستند که کاربرد آن بر شرق تحمیل شده است. از سوی دیگر این حرمت، بر اصل ((حجیت قیاس منصوص العله)) که فقیهان شیعه بدان معتقدند، استوار میباشد زیرا علت و انگیزهی تحریم خمر مستیآور بودن آن است. بنابراین هر مستی آوری حرام است، هرچند اسم و انواع مختلف و متعدی داشته باشد و یا ترکیباتش متفاوت باشد(سیستانی،۱۴۱۷، ص۸۰).
۲ـ الکل:
از نقطه نظر تاریخی برخی گفتهاند: درخت مو از شش هزار سال قبل از میلاد مسیح در شرق نزدیک به منظور تهیه شراب کاشته شده است و انسانهای عصر حجر از خاصیت مست کنندگی انگور و سایر میوه های تخمیر شده مطلع بوده اند و آنها را با عسل مخلوط کرده، می خورده اند
نخستین بار ابوبکر بن زکریای رازی، پزشک و شیمیدان ایرانی در قرن سوم هجری، از تقطیر شراب ماده ای به دست آورد و نام آن را الکل گذاشت.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.