لذا در نظر داریم این عوامل را در دو بخش « عوامل درونی » و « عوامل بیرونی » مورد بررسی و تبیین قرار می دهیم.
۱-۱۴-۱- عوامل بیرونی
در این قسمت به تبیین عواملی می پردازیم که ریشه و منشأ اصلی آنها محیط بیرون از وجود انسان است. از آنجا که بیشتر حوزه ی مطالعه این عوامل مربوط به محیط و دنیای اطراف انسانها و معطوف به بستر رشد و زندگی آدمی است، از این رو این عوامل در دسته ای جداگانه تحت عنوان « عوامل بیرونی » مورد بررسی قرار می گیرد.
– الگوی نامناسب
انسان فطرتاً الگوپذیر و الگوگزین است و می خواهد خود را همانند الگوی مورد نظرش سازد. الگو پذیری بخصوص درکودکان از مهمترین عواملی است که شخصیت آینده ی آنها را می سازد.
لذا یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار در فاصله گرفتن افراد از پوشش شرعی، انتخاب الگوهای نادرست و نامناسب است. الگوی ناسالم بر رفتار افراد تأثیرگذار است و می تواند نگرش منفی نسبت به پوشش ایجاد کند و سبب شود زن نسبت به پوشش خود بی اهمیت شود و یا رعایت پوشش کامل را برای خود دشوار بداند.
برخی دانشمندان جامعه شناس و روانشناس از جمله « فروم » به قدری بر تأثیر الگو پذیری افراد از محیط تکیه دارند که می گویند فرهنگ محیط هرچه باشد، افراد همان خواهند شد. شخصیت خواه سالم و خواه ناسالم، بستگی به نوع محیط اطراف آدمی دارد و تأثیراتی که فرد از الگوهای محیطی می پذیرد. نوع الگو پذیری فرد از محیط اطراف است که مانع یا حامی رشد و کمال مثبت انسانی است (دوآن، ۱۳۶۹، ص۷۵).
قرآن کریم علاوه بر حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، زنان و مردان نیک و بدی را معرفی نموده و به این وسیله در صدد معرفی جایگاه و الگو در ساختار روحی انسان بوده است . به عنوان نمونه آنجا که از الگوهای نامناسب سخن می گوید به رفتار ناشایست زنان حضرت نوح و لوط علیهما السلام، اشاره می نماید و آنها را به خیانت نسبت به این اولیای الهی متهم می سازد : « ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ امْرَأَهَ نُوحٍ وَ امْرَأَهَ لُوطٍ کَانَتَا تَحتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنَا صالِحَینِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ یُغْنِیَا عَنهُمَا مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ. تحریم :۱۰ » خدا براى کسانى که کافر شده‏اند، زن نوح و زن لوط را مثل آورده که هر دو در نکاح دو بنده‏ى شایسته از بندگان ما بودند و به آنها خیانت کردند، و آن دو [پیامبر] نتوانستند در برابر خدا کارى براى آن دو [ زن‏] انجام دهند و گفته شد، با داخل شوندگان، داخل آتش شوید.
– دوست نامناسب
مسئله دوست و همنشین و تأثیر آن در جنبه های مختلف زندگی آدمی امری بسیار مهم است. دوستان به واسطه ی ارتباط های عاطفی و کلامی فراوانی که با یکدیگر دارند خواه ناخواه از یکدیگر تأثیر می پذیرند. خداوند در قرآن کریم می فرماید : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَّن تَوَلىّ’‏ عَنْ ذِکْرِنَا وَ لَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیو’ه الدُّنْیَا. نجم : ۹ ». پس از کسى که از یاد ما دل مى‏گرداند و جز زندگى دنیا را نمى‏خواهد روى گردان.
در آیه ی ۱۹۹ اعراف آمده است : «… وَ أَعْرِضْ عَنِ الجاهِلِین‏ » و از نادانان دوری کن. لذا دوست می باید به زیبایی خرد آراسته و انسانی اندیشمند و فکور باشد.
در حدیثی امام سجاد علیه السلام به فرزند خود سفارش می کند : « فرزندم از مجالست با پنج گروه پرهیز کن : از مجالست با دروغگو، گناهکار، بخیل، احمق و کسی که قطع رحم کرده است (حرّانی، ۱۳۶۳، ص ۲۷۹)».
امام جواد علیه السلام نیز از دوستی با شخص شرور و بدکار منع نموده و چنین رفیقی را به شمشیری تشبیه نموده است که ظاهری خوب و زیبا دارد ولی اثرش مخرب و ویرانگر است (مجلسی، بحار الانوار، ج ۶، ص ۲۱۴).
می توان گفت نوع دوستان آدمی می تواند بر جنبه های مختلف رفتار و کردار ( از جمله نوع پوشش ) فرد تأثیر گذار باشد. بخصوص آنکه امروزه با گسترش وسایل ارتباط جمعی، خطرات زیادی افراد ( بخصوص نسل جوان ) را تهدید می کند.
مسئله ی دوست به قدری مهم است که گاه فردی در خانواده ی سالم رشد می یابد ولی تحت تأثیر دوستانی فاسد مسیر زندگیش تغییر می کند و دچار انحراف می گردد. به عنوان مثال، پسر حضرت نوح علیه السلام به موجب همنشینی با دوستان منحرف از دستورات و آموزه های دینی پدر غافل گردید و دچار عذاب الهی شد .
– ضعف بعد نظارتی خانواده
بدون شک یکی از مهمترین نهادهای مؤثر در رشد، تربیت و رفتار آدمی، خانواده است. بطوریکه زیربنای شخصیت فردی و فکری فرزندان را خانواده می سازد. و اولین و بادوام ترین عامل در تکوین و تکمیل شخصیت کودکان و نوجوانان می باشد و بیشترین تأثیر را در رشد جسمانی، اجتماعی، اخلاقی، عاطفی، عقلانی و عقیدتی فرزندان دارد.
قرآن کریم برای پدر و مادر جایگاه بلندی قائل شده و در پاره ای از دستورها، وظایف فرزندان را نسبت به آنها عنوان داشته است. بارها در قرآن بلافاصله پس از امر به توحید، احسان به پدر و مادر ذکر شده است «… لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانا… (بقره/ ۸۳)»… جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر نیکى کنید…. که این نشان دهنده ی عظمت این دستور است. لیکن در مقابل برای والدین نیز نسبت به فرزندان وظایف مهمی مطرح شده است. به طور نمونه حضرت علی علیه السلام می فرماید: « حق فرزند بر پدر و مادر را سه چیز دانسته است : اول نام نیکو نهادن بر فرزند، دوم ادب آموختن به او و سوم تعلیم قرآن» (فیض الاسلام، نهج البلاغه، حکمت ۳۹۱، ص ۱۲۷۴). آمو
زش نحوه ی پوشش صحیح، وقار در سخن گفتن و رفتار، کنترل نگاه و… جزئی از ادب و تربیت صحیح است که پدر و مادر عهده دار آن هستند.
امروزه برخی خانواده ها احساس مسئولیتشان در قبال فرزندان کم رنگ شده است و گاهی کمتر زمانی را برای صحبت با فرزندانشان اختصاص داده و کمتر از نزدیک، صمیمانه و دلسوزانه مشکلات آنها را حل می نمایند. در نتیجه کار تربیت فرزندان ناقص انجام می گیرد و فرزندان بیش از آنکه از پدر و مادر الگوپذیری نمایند، الگوی خود را در بیرون از منزل جستجو می کنند و چه بسا در انتخاب الگوی صحیح و شایسته دچار خطا و اشتباه می گردند.
به نظر نگارنده: اگر پدر و مادر نسبت به ارضای عاطفی فرزندان و آموزش مسائل و معیارهای دینی، اخلاقی، رفتاری، رعایت پوشش شرعی و… به آنها غافل باشند، ممکن است عواقب نامطلوب و آثار سوئی دامنگیر آنها و فرزندانشان گردد که جبران پذیر نباشد.
– عدم ایفای مناسب نقش مردان
یکی دیگر از عوامل که سبب فاصله گرفتن از پوشش شرعی شده است، عدم ایفای مناسب نقش مردان در مقابل خانواده خویش است. کمرنگ شدن نقش مردان در کنترل و هدایت رفتار و عملکرد زنان و دختران خویش امری است که بسیار حائز اهمیت است.
بر خلاف دیدگاه اشتباهی که غیرت را از مقوله ی حسادت و صرفاً محصول عوامل فرهنگی و ناشی از گرایش مردان به تملک زنان می داند، روایات اسلامی ضمن ارزش گذاری مثبت در مورد این صفت، آنرا به عنوان امری مؤثر در کاهش امر کج روی جنسی معرفی می نماید و بی تفاوتی و بی غیرتی را به عنوان عامل بستر ساز انحرافات جنسی و اخلاقی می داند (بستان، ۱۳۸۳، ص ۱۰۳).
عدم غیرت ورزی مناسب و بجا در تبیین امر پوشش، از جمله عواملی است که سبب شده است بی حجابی و بدحجابی هرچه بیشتر در جوامع اسلامی شیوع پیدا کند.
توجه مرد به عفت همسر خویش شرط اولیه حفظ حریم خانواده و حفظ سلامت اخلاقی آن است و در تداوم زندگی مؤثر است. در واقع غیرت ورزی که همواره سد دفاعی محکمی در مقابل تعرضات بیرونی و سهل انگاری های درونی است، امروزه تا حدودی رنگ باخته است و جای خود را به تسامح و تساهل داده است.
به نظر نگارنده: کم رنگ شدن نقش مردان در کنترل رفتار و کردار خانواده خویش و عدم توجیه صحیح ایشان، در کنار عواملی چون میل به تبرج و خود آرایی زنان، از عوامل عدم رعایت پوشش شرعی است که تبعات جبران ناپذیری را برای فرد و جامعه بر جای خواهد گذاشت.