به گزارش آلامتو به نقل از زومیت؛ در ۲۴ ساعت گذشته بیشتر از ۱۰۰ زلزله در استان خراسان رضوی و نزدیک شهر مشهد ثبت شده؟ اما دلیل این موضوع چیه؟ به چه دلیل پس از گذشت این اندازه از لرزش زمین، بازم تماشاگر وقوع پس لرزها هستیم؟ اما سؤال اساسی اینجا هستش که زلزله های فعلی پس لرزه هستن یا پیش لرزه و نمونه اصلی هنوز اتفاق نیفتاده؟ واسه جواب به سؤالات بالا نگاهی کامل به پدیده زمین لرزه داریم.

زلزله چیه؟

لایه های بالایی سطح زمین همیشه تحت اثر نیرو و تنشای زیادی هستن. اما وقتی که این تنشا زیادتر از اندازه تحمل لایه ها شن، تماشاگر پارگی اونا هستیم. زلزله یا زمین لرزه وقتی اتفاق می افته که دو لایه یا بلوک از سطح زمین روی همدیگه می لغزند. در این حالت معمولا یکی از لایه ها ثابت و دیگری متحرکه که به نمونه متحرک گسل میگن. در این حالت در عمق پایین تر از سطح زمان، نقطه ای هست که عامل اصلی ایجاد لرزه س این نقطه رو Hypocenter می گن. امتداد این نقطه در سطح زمین هم Epicenter اسمشه که عموما از اون به عنوان مرکز زمین لرزه نام برده می شه.

دلیل زمین لرزه

کره زمین چهار لایه اصلی داره؛ هسته داخلی، هسته خارجی، گوشته و پوسته. پوسته و لایه بالایی گوشته یه تیکه نیستن و مانند پازل از بخشای زیادی تشکیل شدن. اما این تیکهای پازل مانند، ثابت نیستن و روی همدیگه می لغزند و در بعضی مواقع با همدیگه برخورد می کنن. این تیکها که به صفحه های تکتونیک معروف هستن در لبه های خود ایجاد گسل می کنن و زلزله ها هم دور همین مناطق رخ میدن. عموما صفحه ها به آرومی حرکت می کنن، در حالی که لبه های اونا به همدیگه قفل می شن و جابجا نمی شن. وقتی که این صفحه ها به اندازه کافی حرکت کنن، یهو لبه ها هم با سرعت بیشتر جابجا می شن که این موضوع منتهی به ایجاد زلزله در دور و بر گسلا می شه.

حرکت صفحه ها نسبت به همدیگه در سه جهت جور واجور اتفاق می افته؛ از همدیگه دور می شن که در این حالت مواد بخش گوشته زمین به سطح زمین فوران می کنه. به همدیگه نزدیک می شن که لایه ها روی هم قرار می گیرن و حرکت می کنن. در آخر هم لایه ها در کنار همدیگه می لغزند.

پیش لرزه و پس لرزه

پیش لرزه و پس لرزها نمونه های ضعیف تر زلزله اصلی هستن که قبل و بعد از اون رخ میدن. البته تا وقتی که لرزشای زمین به پایان نرسیده باشه، نمیشه با اطمینان پیش و پس لرزها رو مشخص کرد. شاید زلزله های به وقوع پیوسته همه پیش لرزه باشن و نمونه اصلی هنوز اتفاق نیفتاده.

پیش لرزه و پس لرزه در منطقه مشابه با زلزله اصلی رخ میدن. با این حال حد وقتی مشخصی واسه پس لرزها وجود نداره و ممکنه روزا یا حتی در بعضی مواقع ماه ها پس از زمین لرزه اصلی، اتفاق بیفتن.

امکان تعیین قطعی نوع زلزله اتفاق افتاده از راه محققان، وجود نداره. این موضوع معنیش اینه که پس از لرزش زمین، باید همیشه آماده وقوع دوباره زمین لرزه باشیم. در صورت گذشتن چندین روز از وقوع آخرین زمین لرزه، میشه با اطمینان بالا از اتمام لرزشا و نوع هر یک صحبت کرد.

دلیل لرزش زمین هنگام وقوع زلزله

وقتی که صفحه های بالایی زمین در حال حرکت هستن اما لبه های اونا به همدیگه گیر کردن، انرژی موجود به آرومی در این لبه ها ذخیره می شه. وقتی که این انرژی ذخیره شده بیشتر از نیروی اصطکاک بین دو صفحه مجاور می شه، یهو رها و به سطح زمین منتقل می شه. این انرژی در همه جهات و به شکل موجای لرزشی پخش و باعث لرزش زمین می شه.

اینجوری نتیجه می گیریم که وقوع زلزله های کوچیک و پشت سر هم، بهتر از خلاص شدن یهویی اندازه خیلی از انرژی دور گسلا هستش.

ثبت زلزله

زمین لرزها از راه دستگاه هایی به نام لرزه نگار ثبت می شن. این دستگاه دارای یه پایه س که به سختی به زمین وصل شده. در لرزه نگارا جرم معلقی هم هست که وظیفه اصلی ثبت زلزله رو بردوش داره. زمان وقوع زمین لرزه، پایه لرزه نگار جابجا می شه، این در حالیه که جرم آویزون در مکان خود ثابته.

فنرای وصل شده به این بخش از لرزه نگار هم همه نیروهای وارده به اونو جذب می کنن تا کوچیک ترین لرزشی در این جرم آویزون اتفاق نیفته. اینجوری و با در نظر گرفتن فرق جابجایی پایه و جرم آویزون، وقوع زمین لرزه و شدت اون اندازه گیری می شه.

محققان با به کار گیری چندین لرزه نگار و اطلاعات دریافتی اونا، قادر به تخمین دقیق کانون زلزله هستن.

چگونگی اندازه گیری شدت زلزله

شدت زلزله به اندازه گسل و اندازه لغزش لایه های دور و بر اون بستگی داره. اما این پارامترها قابل اندازه گیری از راه دانمشندان نیستن. بخاطر این شدت زمین لرزه از داده های ثبت شده از راه لرزه نگار به دست میاد.

نمودارای لرزه ای که از راه لرزه نگار ثبت می شن، از خطی تشکیل شده که موقع وقوع زمین لرزه و به خاطر شدید بودن اون جابجا می شه. جابجاییای کم به معنی زمین لرزهای کوچیک و جابجاییای بزرگ تر به معنی نمونه های شدیده.

واحد اندازه گیری زلزله، ریشتر اسمشه. اندازه ریشتر نشون دهنده اندازه انرژی آزادشده در کانون زلزله س. اضافه شدن هر یک درجه به بزرگی زلزله، انرژی آزادشده اونو تقریباً ۳۱٫۶ برابر بیشتر می کنه. اینجوری و با در نظر گرفتن رابطه لگاریتمی ریشتر، تماشاگر شیب افزایشی زیاد اون در درجات بالا هستیم.

امواج زمین لرزه

پس از وقوع زلزله، امواج آزادشده انرژی به سرعت در محیط دور و بر پخش می شن. پس از هر زلزله دو موج اصلی منتشر می شن.

موج اول که موج اصلی یا Primary اسمشه، با سرعت زیاد در محیط منتشر می شه (موج P می تونه در مدت نیم ساعت قطر کره زمین رو بپیماید). این موج پس از رسیدن به مناطق مسکونی حالتی مشابه اثر انفجار داره و با فرکانس بالا ایجاد لرزش می کنه که تشخیص اون از ایجاد لرزش در سطح مایعات یا صدای شیشه های ممکنه. اموج اصلی رو شاید بشه اخطار اولیه وقوع زلزله دونست. موجای P به دلیل حرکت یهویی لایه زمین هم جهت با افقی درست می شن.

اما پس از موج اصلی، موج ثانویه یا Secondary در محیط منتشر می شه. این موج حامل انرژی اصلی آزادشده از گسله و باعث حرکت بالا و پایین یا چپ و راست لایه های سطحی زمین می شه. بسته به فاصله از کانون زلزله، موجای P و S با فاصله چند ثانیه ای رخ میدن. درست مثل رعد و برق که نور و صدای اون با فاصله وقتی در محیط منتشر می شن. موجای S به دلیل وجود خود، توانایی تخریب زیادی دارن. اینجوری اگه لرزشای کوچیکی حس کردین، بدون این دست اون دست کردن به مکان امن مراجعه کنین و آماده موج اصلی باشین.

البته دسته بندیای دیگری هم واسه امواج زمین لرزها مثل موج Surface و موج L شکل هم هست. با این حال دسته اصلی همون شکلای جور واجور P و S هستن.

در تصویر بالا تاخیر ۸ ثانیه ای موج S نسبت به موج P رو در کنار فرق اندازه لرزش هر یک، مشاهده می کنین.

امکان پیش بینی زلزله

به طور خلاصه، امکان پیش بینی وقوع زلزله وجود نداره. محققان تا الان روشای زیادی استفاده کردن که هیچ کدوم از اونا توانایی تخمین دقیق زمان، مکان و شدت زلزله رو نداره. در این مورد محققان فقط با الگوی زلزله های اتفاق افتاده، به طور تقریبی سرعت لایه های رو در دور و بر گسلای تخمین میزنن و پیش بینی حدودی از زمان وقوع زمین لرزه بعدی میدن که خطای زیادی داره. اینجوری اگه در مقاله یا خبری با پیش بینی زلزله مواجه شدید، اصلا به اون استناد نکنین و با پخش کردن اون باعث ایجاد شایعه نشید.

در بعضی از مدرن ترین مراکز دنیا، مطالعاتی در مورد آب و هوا و درک حیوانات از وقوع زلزله تا همین چند وقت دیگه که خیلی هم دور نیست، داره انجام میشه که هنوز به هیچ نتیجه ای نرسیده.

زلزله مشهد

با در نظر گرفتن موارد بالا، امکان تخمین دقیق زمان به اتمام رسیدن لرزشای زمین نیس. با این حال بعضی منابع زلزله شناسی از ادامه زمین لرزهای خراسان رضوی تا ۴۸ ساعت آینده خبر دادن. با در نظر گرفتن حجم بالای انرژی در حال انتشار، خیلی زیاد پیشنهاد می شه ساکنان همیشه آماده لرزشای شدید تر باشن؛ احتمال وقوع زلزله اصلی هنوز هست.